Η ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΤΗ ΦΥΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΜΙΑΣ ΒΙΩΣΙΜΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΤΗΣ ΠΕΛΛΑΣ

Επιμέλεια Julia Guenzel και Δρ. Νίκος Γρηγοριάδης

Η παρούσα (μεταπτυχιακή) εργασία της Γερμανίδας Julia Guenzel ολοκληρώθηκε μέσα στο έτος 2011 στα πλαίσια του Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών «ΒιώσιμηςΠεριφερειακής Ανάπτυξης» του Πανεπιστημίου Graz και την υποστήριξη της χώρας μας - ειδικότερα του Ινστιτούτου Δασικών Ερευνών Θεσ/νίκης με τον ερευνητή Δρ Ν.Γρηγοριάδη –καθώς επίσης και των τοπικών φορέων του Νομού Πέλλας και ιδιαίτερα των τοπικών Δασικών Υπηρεσιών καθώς επίσης του Κέντρου Ενημέρωσης Αγρα-Βρυττων-Νησίου.
Τις τελευταίες δεκαετίες η αειφόρος ανάπτυξη, σε παγκόσμιο όσο και σε τοπικό επίπεδο, έχει αναδειχθεί σε ένα θέμα ιδιαίτερης σημασίας. Η αειφόρος ανάπτυξη με την οικονομική, οικολογική και κοινωνική της διάσταση περιλαμβάνει δύο μείζονες προκλήσεις: πρώτον την περιφερειακή ανάπτυξηη οποία ασχολείται με οικονομικές και κοινωνικές ανάγκες των κοινοτήτων και δεύτερον την προστασία της φύσης με τη διατήρηση των φυσικών πόρων ως τη βάση της ζωής. Σύμφωνα με την ιστοσελίδα του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης(ΟΟΣΑ), ο όρος «περιφερειακή ανάπτυξη» περιγράφει μια προσπάθεια για μείωση των "περιφερειακών ανισοτήτων μέσω της υποστήριξης (για την απασχόληση και τον πλούτο που παράγουν) οικονομικών δραστηριοτήτων». Οι αιτίες των περιφερειακών ανισοτήτων, ιδίως οικονομικές και κοινωνικές, μπορεί να οφείλονται είτε στη γεωγραφική απομόνωση είτε σε κοινωνικές και οικονομικές διαφορές. Επιπλέον, οι διαφορές αυτές εμφανίζονται σε μια ποικιλία διαφορετικώνεπιπέδων: για παράδειγμα μεταξύ των αναπτυσσόμενων και των βιομηχανικών χωρών, μεταξύ διαφορετικών περιοχών της χώρας, μεταξύ πόλεων αλλά και μέσα στις πόλεις. Στην ΕΕ με τη συνεχιζόμενη προσχώρηση των χωρών της Ανατολικής Ευρώπης, αναμένονταν η αύξηση των περιφερειακών ανισοτήτων μεταξύ των κρατών μελών καθώς και στο εσωτερικό των ίδιων των χωρών. Κατά τη διάρκεια των τελευταίων χρόνων η ΕΕ έχει αναπτύξει μια πολύπλοκη πολιτική ειδικά για την αντιμετώπιση των αναγκών της περιφερειακής ανάπτυξης. Ο κλάδος αυτός με την ονομασία «πολιτική συνοχής» αποσκοπεί στη "μείωση των οικονομικών, κοινωνικών και εδαφικών ανισοτήτων που έχουν ανακύψει ιδίως σε χώρες και περιφέρειες των οποίων η ανάπτυξη υστερεί».
Σε αντίθεση με την περιφερειακή ανάπτυξη δεν υπάρχει συγκεκριμένος ορισμός για τον όρο διατήρηση της φύσης. Ωστόσο, ένας διεθνής οργανισμός, η Παγκόσμιος Οργανισμός για τη Διατήρηση της Φύσης (IUCN) τονίζει τη σημασία της διατήρησης της βιοποικιλότητας για τη συμβολή στην επίτευξη άλλων στόχων που συνδέονται με το περιβάλλον, αλλά και την κοινωνία των πολιτών, όπως είναι η κλιματική αλλαγή και η ευημερία των ανθρώπων. Αρκετές προσεγγίσεις για την προστασία και διατήρηση της πανίδας και χλωρίδας είναι ανεπιτυχείς και υπάρχουν αρνητικές επιπτώσεις των ανθρώπινων δραστηριοτήτων στο περιβάλλον. Με την εφαρμογή της προσέγγισης της βιώσιμης ανάπτυξης και τον έλεγχο της ανθρώπινης παρέμβασης γίνεται όλο και πιο κατανοητό η έννοια της προστασίας της φύσης. Σ’ αυτό επίσης συμβάλλει η ορθή χρήση της γης και ο χωροταξικός σχεδιασμός, όπως αναφέρεται σε κείμενα της Στρατηγικής για την Αειφόρο Ανάπτυξη της ΕΕ.
Σήμερα η σύνδεση ή όχι της προστασίας της φύσης και η διατήρηση της βιοποικιλότητας σεπεριφερειακές προσεγγίσεις ανάπτυξης τονίζεται ως σημαντικός παράγοντας για την επίτευξη της αειφορίας. Παράλληλα με τις Μελέτες Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΜΠΕ) για την αξιολόγηση της ανθρώπινης επίδρασης στο περιβάλλον (προστασία του περιβάλλοντος στα αναπτυξιακά έργα) και η βιοποικιλότητα παρακολουθείται στα στρατηγικά σχέδια και τα αναπτυξιακά προγράμματα. Εξ άλλου η Νότιο-Ανατολική Ευρώπη (Βαλκανική) θεωρείται ως περιοχή με πολύ υψηλή οικολογική αξία λόγω των υγιών οικοσυστημάτων της. Την ίδια στιγμή η ίδια περιοχή διαθέτει μεγάλη
πολιτιστική κληρονομιά με μεγάλη ιστορία και ποικιλία εθνοτικών ομάδων. Κατά συνέπεια η προστασία της φύσης και η περιφερειακή ανάπτυξη αποτελούν και για τη Νοτιοανατολική Ευρώπη τρέχουσες προκλήσεις καθώς εκφράζεται έντονο τον σχετικό ενδιαφέρον σε επίπεδο ΕΕ, αλλά και σε τοπικό επίπεδο. Μια τέτοια πρωτοβουλία με στόχο τη διατήρηση των οικοσυστημάτων και τη βιώσιμη περιφερειακή ανάπτυξη στην περιοχή είναι και η Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία «Πράσινη Ζώνη», ένα μεγάλης κλίμακας έργο κατά μήκοςτης πρώην συνοριακής γραμμής μεταξύ της ανατολικής και δυτικής Ευρώπης.
Ειδικότερα η παρούσα έρευνα μελετά τις σχέσεις μεταξύ προστασίας της φύσης και της περιφερειακής ανάπτυξης στην περιοχή της Πέλλας στα πλαίσια του έργου «Πράσινη Ζώνη» της Ευρώπης (GreenBeltEurope). Το νότιο-ανατολικό τμήμα της ευρωπαϊκής πρωτοβουλίας διαθέτει πολλές δυνατότητες, λόγω της οικολογικής αξίας και της ποικιλομορφίας της πολιτιστικής κληρονομιάς. Ο νομός Πέλλας στην Ελλάδα είναι ένα από τα παραμεθόρια κομμάτια της το οποίο ανήκει επίσης στο δίκτυο «Πράσινη Ζώνη» συνορεύοντας με την Πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας (ΠΓΔΜ). Η περιοχή διαθέτει μεγάλη βιοποικιλότητα και υπερισχύει ο αγροτικός χαρακτήρας. Ταυτόχρονα, η περιοχή παρουσιάζει ελλείψεις στην εφαρμογή μέτρων προστασίας της φύσης και υπολείπεται οικονομικά και κοινωνικά εξ αιτίας του καθεστώτος της περιοχής (σύνορα).
Φωτογραφία της Julia Guenzel με συνεργάτες από το Δασαρχείο Εδέσσης στη διάρκεια λήψης στοιχείων από την περιοχή έρευνας (2011)

Για την έρευνα στο νομό Πέλλας συμπληρώθηκαν ερωτηματολόγια με τους τοπικούς φορείς, εμπειρογνώμονες (ειδικούς) καιυπεύθυνους λήψης αποφάσεων καθώς και με τουρίστες (επισκέπτες). Με αυτό τον τρόπο αποκτήθηκαν πληροφορίες σχετικά με το ρόλο των προστατευόμενων περιοχών» και την ανάπτυξη των περιφερειών, τα τρέχοντα προβλήματα και οι ανάγκες για αλλαγές.
Η πρώτη ερώτηση αφορούσε την αντίληψη των ερωτηθέντων για την «ταυτότητα» του νομού. Η προτίμηση κατά σειρά ήταν: «νερά», «φύση» και «χιονοδρομικό», ενώ ο όρος «νερά»περιλαμβάνει τις λίμνες, τα ιαματικά λουτρά στο Λουτράκι και τους καταρράκτες στην Έδεσσα. Οι υπόλοιπες απαντήσεις από τους τοπικούς φορείς περιελάμβαναν τους όρους «αρχαιολογικοί χώροι», «βουνά», «δάση» και "κεράσια-καλλιέργειες". Από τα παραπάνω προκύπτει ότι οι φυσικοί πόροι είναι το κυρίαρχο χαρακτηριστικό του νομού Πέλλας. Στην περίπτωση των ερωτώμενων εμπειρογνωμόνων επικράτησαν:"το μίγμα πλούσιας φύσης, ανθρώπου και ιστορίας", "τα θερμαλιστικά λουτρά Λουτρακίου», «ο Αγροτουρισμός»,«τα κεράσια»και«τα βουνά».
Μόνο το 20% των τοπικών φορέων απάντησαν ότι γνωρίζουν την Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία «Πράσινη Ζώνη».Το 62% των τοπικών φορέων επισκέφθηκε τις προστατευόμενες περιοχές για προσωπική αναψυχή και ψυχαγωγία, και το 24% χρησιμοποιούντους φυσικούς πόρους για οικονομική δραστηριότητα και κυνήγι. Η ερώτηση που ακολούθησεαφορούσε την εξάρτηση (ενδιαφέρον) των τοπικών φορέων για τους φυσικούς πόρους και τις προστατευόμενες περιοχές. Από τους 55 συμμετέχοντες το 67% απάντησε ότι εξαρτώνται από αυτούς, το άλλο 33% απάντησε ότι δεν εξαρτώνται.
Τόσο οι τοπικοί φορείς όσο και οι εμπειρογνώμονες ρωτήθηκαν αν οι προστατευόμενες περιοχές του νομού στην παρούσα τους μορφή και η προστασία της φύσης γενικότερα είναι απαραίτητα. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η γνώμητων εμπειρογνωμόνων και των τοπικών παραγόντων δεν διαφέρουν μεταξύ τους (92 και 69% αντίστοιχα). Μόνο 11% των τοπικών φορέων και 8% των ειδικών πιστεύουν ότι οι προστατευόμενες περιοχές δεν είναι απαραίτητες για την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος. Αυτή η απάντηση, τόσο στην περίπτωση των εμπειρογνωμόνων όσο και στην περίπτωση των τοπικών παραγόντων, συνοδεύονταν από παρατηρήσεις, όπως ότι υπήρχε ανάγκη για περισσότερους ελέγχους από παράνομες δραστηριότητες, περισσότερη σύνδεση με την ανάπτυξη της περιοχής και με μια συνετή διαχείριση των προστατευόμενων περιοχών.
Όσον αφορά τηδιαχείριση των προστατευόμενων περιοχών τόσο για τους εμπειρογνώμονες όσο και για τους τοπικούς φορείς ρωτήθηκαν να πουν την άποψη τους για την καταλληλότητα τρεχουσών πρακτικών διαχείρισης. Και στις δύο περιπτώσεις η απάντηση ήταν ικανοποιητική «εν μέρει», χωρίς άλλα σχόλια. Στην περίπτωση των τοπικών φορέων διαπιστώνεται μια έλλειψη ενδιαφέροντος εκ μέρους των αρμοδίων αρχών, έλλειψη ποτελεσματικότητας και υλοποίησης μέτρων. Πέντε άτομα δήλωσαν ότι είναι απαραίτητη μια ειδική διαχειριστική αρχή. Όσον αφορά τους εμπειρογνώμονες αυτοί δήλωσαν έλλειψη οικονομικών μέσων, απουσία ενεργητικής συμμετοχής των κατοίκων της περιοχής, έλλειψη ειδικών σχεδίων διαχείρισης και στρατηγικών σχεδίων.Ένας δήλωσε ότι δεν υπάρχει ενεργητική διαχείριση και το κατάλληλο νομικό καθεστώς στις προστατευόμενες περιοχές.
Παρακάτω αναφέρονται αποτελέσματα της«αξιολόγησης των προστατευόμενων περιοχών» και η επίδραση που έχουν οι τελευταίες επάνω στην οικονομική, περιβαλλοντική και κοινωνική ζωή της περιοχής. Τόσο οι τοπικοί φορείς όσο και οι εμπειρογνώμονες αξιολόγησαν θετικά την ύπαρξη των προστατευόμενων περιοχών και για τις τρεις παραπάνω πτυχές. Παρ 'όλα αυτά, υπήρξε μια μικρή απόκλιση (αρνητική συμβολή), όπου ορισμένοι (16% των τοπικών φορέων) αμφισβητούν την περίπτωση της θετικής συνεισφοράς στην οικονομία του Νομού. Στην περίπτωση των εμπειρογνωμόνων, το μερίδιο των εν λόγω απόψεων είναι μικρότερο. Ως λόγοι για τη θετική οικονομική επιρροή αναφέρθηκε ο τουρισμός (οικοτουρισμός) από δέκα τοπικούς φορείς και τέσσερεις εμπειρογνώμονες αναφέρθηκαν στις νέες θέσεις εργασίας. Στην περίπτωση των τοπικών φορέων η θετική απάντηση ήταν δικαιολογημένη εξ αιτίας της καλύτερης ποιότητας ζωής, τα καλύτερα τοπικά προϊόντα καιτη δυνατότητα να γνωρίσουν νέους ανθρώπους,όπως τουρίστες.
Δεδομένου ότι η συμμετοχή του τοπικού πληθυσμού είναι ουσιαστική για επιτυχημένη τοπική ανάπτυξη και προστασία της φύσης, μία ερώτηση της έρευνας αφορούσε την ενσωμάτωση των τοπικών στις στρατηγικές διαχείρισης των προστατευόμενων περιοχών. Περίπου το 38% των τοπικών φορέων δήλωναν ότι τα συμφέροντά τους δεν συμφωνούσαν με τις στρατηγικές διαχείρισης των προστατευόμενων περιοχών και τις χρήσεις γης στο Νομό Πέλλας. Μόνο το 11% ήταν απόλυτα ικανοποιημένοι.
Σύμφωνα με τους δώδεκα εμπειρογνώμονες που ρωτήθηκαν τα σημαντικότερα προβλήματα ήταν η παράνομη θήρα, ο ανεπαρκήςσχεδιασμός και η διαχείριση των προστατευόμενων περιοχών, συμπεριλαμβάνοντας τις αλληλοεπικαλύψεις αρμοδιοτήτων και τηνέλλειψη σχεδίων διαχείρισης. Οι παράνομες δραστηριότητες όπως είναι η παράνομη υλοτομία, κυνήγι, ψάρεμα και λατόμευση αποτελούν σημαντική μέρος της τρέχουσας κατάστασης συνοδευόμενης από την αγροχημική ρύπανση και τα φυτοφάρμακα της ασκούμενης γεωργίας. Η έλλειψη ενημέρωσης, η οποία ανήλθε στο 25% του συνόλου των ερωτηθέντων, αφορούσε τόσο σε τοπικό επίπεδο όσο και σε εθνικό επίπεδο. Στην περίπτωση των τοπικών φορέων οι παράνομες δραστηριότητες και ιδίως το παράνομο κυνήγι και η παράνομη υλοτομία είχαν τα πιο υψηλά ποσοστά από όλες τις άλλες κατηγορίες. Η απάντηση "συγκρούσεις" αφορούσε όχι μόνο τις μεταξύ των ενδιαφερομένων φορέων,αλλά και τις συγκρούσεις για τις χρήσεις γης, ένα ζήτημα περίπλοκο για ολόκληρη τη χώρα.
Το τελευταίο ερώτημα της έρευνας με τους εμπειρογνώμονες και τους τοπικούς φορείς αναφέροντας σε προτάσεις βελτίωσης της κατάστασης των προστατευόμενων περιοχών του Νομού Πέλλας. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι προτάσεις από τους εμπειρογνώμονες και τους τοπικούς παράγοντες συμπίπτουν σε μεγάλο βαθμό. Συνολικά τέσσερεις προτάσεις συγκέντρωσαν πάνω από 16% και για τις δύο ομάδες: η ανάγκη βελτίωσης της διαχείρισης και προστασίας των προστατευόμενων περιοχών, η στήριξη της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης και ευαισθητοποίησης, η στήριξη και η ανάπτυξη του τουρισμού και η παρακολούθηση και επιβολή της νομοθεσίας στις προστατευόμενες περιοχές. Μια αξιοσημείωτη διαφορά παρατηρήθηκε μεταξύ των απόψεων των εμπειρογνωμόνων και της τοπικής κοινωνίας αναφορικά με την «αυξημένη συνεργασία» η οποία απουσίαζε κατά τους ειδικούς 42% για τους ειδικούς και μόνο 5% για τους τοπικούς φορείς.
Ήταν αναμενόμενο ότι η πλειονότητα των τοπικών φορέων δεν ήξερε για την Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία «Πράσινη Ζώνη». Έτσι, μόνο οι ειδικοί ρωτήθηκαν για τη σημασία της Πρωτοβουλίας στο νομό Πέλλας. Το αποτέλεσμα ήταν 67% των εμπειρογνωμόνων δήλωνε ότι η Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία Πράσινη Ζώνη θα συμβάλλει στηνπροστασία των φυσικών πόρων του νομού, και ακολουθείται από το 50% για βελτιώσεις στην αειφόρο ανάπτυξη και κατά 33% θα έχει οικονομικά οφέλη.
Όπως μπορούμε να συμπεράνουμε από τα αποτελέσματα της έρευνας με τους τουρίστες (επισκέπτες) του Νομού στην πλειοψηφία τους προέρχονται από την Ελλάδα (67%), και η μέση διάρκεια της παραμονής τους ανέρχεται σε 2,7ημέρες, ενώ το μεγαλύτερο κίνητρο του ταξιδιού τους ήταν η "αναψυχή". Για να μάθουμε περισσότερα σχετικά με τα ενδιαφέροντα των τουριστών στο νομό Πέλλας ρωτήθηκαν σχετικά με τα κίνητρα της επίσκεψης τους. Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι οι «καταρράκτες της Έδεσσας» και τα «ιαματικά λουτρά στο Λουτράκι» ήταν τα κύρια αξιοθέατα και ακολουθούσαν ο «αρχαιολογικός χώρος Πέλλας». Από την έρευνα προκύπτει ότι οι τουρίστες γνώριζαν την ύπαρξη των προστατευόμενων περιοχών (πάνω από το 60%).Ωστόσο, ως αποτέλεσμα της ερώτησης, αν οι τουρίστες είχαν ακούσει ποτέ για το την Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία« Πράσινη Ζώνη», μόνο το 35%από αυτούς απάντησε ότι γνώριζαν. Επίσης περίπου 45% των ερωτηθέντων απάντησαν ότι γνώριζαν για την ιδιαίτερη «φύση» του Νομού, περιλαμβάνοντας τη χλωρίδα και την πανίδα, τα βουνά και τις λίμνες(Άγρα-Νησίου-Βρυττών και Βεγορίτιδα).
Τα παρακάτω αποτελέσματα της έρευνας, τα οποία αφορούσαν την ευρωπαϊκή πρωτοβουλία «Πράσινη Ζώνη», ενσωματώθηκαν σε μια SWOT-ανάλυση (πλεονεκτήματα-μειονεκτήματα) σχετικά με τα χαρακτηριστικά του Νομού Πέλλας. Η παραπάνω ανάλυση στοχεύει στη διερεύνηση ανταγωνιστικών πλεονεκτημάτων και πιθανών στρατηγικών για αλλαγές. Επίσης επιδιώκει στον εντοπισμό πλεονεκτημάτων κι αδυναμιών ως εσωτερικούς παράγοντες, καθώς επίσης στον προσδιορισμό ευκαιριών και απειλών, όπου οι τελευταίοι αναγνωρίζονται ως εξωτερικοί παράγοντες.
Πλεονεκτήματα
Γεωγραφική θέση & χαρακτήρας: Ο νομός διαθέτει το πλεονέκτημα της ποικιλομορφίας όσον αφορά την ύπαιθρο: Κοντά στα βουνά και στα πεδινά υπάρχουν (δύο) λίμνες και ποτάμια. Επιπλέον, η περιοχή διαφοροποιείται από άλλες περιοχές εξ αιτίας των καλλιεργειών της (κεράσια, ροδάκινα κλπ). Το ιστορικό υπόβαθρο, ειδικότερα οι αρχαιολογικοί χώροι του νομού ως πρώην πρωτεύουσα της Μακεδονικής Αυτοκρατορίας, είναι ένα άλλο πολύ σημαντικό στοιχείο της Πέλλας καθώς προσελκύει επισκέπτες από όλο τον κόσμο. Σύμφωνα με την Γραμματεία Ευρωπαϊκών Υποθέσεων η περιοχή των συνόρων περιγράφεται ως ετερογενής, τόσο εντός όσο και μεταξύ της ΠΓΔΜ και της Ελλάδας. Εκτός από τις αγροτικές υποδομές υπάρχει επίσης μια δυναμική βιομηχανία στην ευρύτερη περιοχή (γύρω από τη Θεσσαλονίκη), γεγονός το οποίο προσφέρει πλεονεκτήματα λόγω των οικονομικών, διοικητικών και επιχειρηματικών πόρων της.
Τοπική οικονομία: Η οικονομία του νομού Πέλλας αξιολογήθηκε ως ισχυρή και γεωργικά ανταγωνιστική. Η γεωργική δραστηριότητα διαμορφώνει τον χαρακτήρα του νομού και λόγω της ανταγωνιστικότητάς της δημιουργεί ευνοϊκές οικονομικές προϋποθέσεις. Η τοπική οικονομία βασίζεται στη φύση ευρισκόμενη γεωγραφικά κοντά σε απομονωμένες περιοχές και εξαρτώμενη άμεσα από τους φυσικούς της πόρους. Τα αποτελέσματα των ερευνών έδειξαν περαιτέρω μια κοινή επιθυμία για ανάπτυξη του τουρισμού και ιδιαίτερα τον οικολογικό και τον αγροτουρισμό.
Αξιοθέατα: Επί πλέον από το ιστορικό μέρος του νομού υπάρχουν τα φυσικά οικοσυστήματα και ειδικότερα τα ορεινά δάση της περιοχής κατά μήκος των συνόρων με τις λίμνες Βεγορίτιδα, και Άγρα-Βρυττά-Νησίου. Αυτά τα οικοσυστήματα περιλαμβάνουν μια υψηλή βιοποικιλότητα με πολλά ενδημικά και σπάνια είδη, έτσι ώστε να υπάρχει ενδιαφέρον επίσκεψης, εκπαίδευσης και αναψυχής. Επίσης κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού είναι αρκετές οι πολιτιστικές και παραδοσιακές εκδηλώσεις, γιορτές, συμπεριλαμβανομένων των τοπικών προϊόντων, παραδοσιακών χορών και μουσικής. Αυτά υποστηρίζουν την τοπική ελκυστικότητα και την ιδιαίτερη ταυτότητα της περιοχής. Ένα άλλο σημείο ενδιαφέροντος είναι το χιονοδρομικό κέντρο στο όρος Βόρας, στοιχείο μη εποχικού τουριστικού χαρακτήρα της περιοχής, ένα μεγάλο πλεονέκτημα σε σύγκριση και με άλλες περιοχές στην Ελλάδα.
Αδυναμίες
Διοικητική διάρθρωση: Η πιο πρόσφατη αδυναμία είναι η οικονομική κρίση που οδηγεί σε έλλειψη οικονομικών μέσων, γεγονός που επηρεάζει την ελλιπή οικονομική στήριξη για προστασία της φύσης και την περιφερειακή ανάπτυξη της περιοχής. Με την τρέχουσα αβεβαιότητα, όχι μόνο οι ροές χρήματος είναι ασταθείς, αλλά και η διοικητική δομή, όπως οι αναγκαίες μεταρρυθμίσεις και οι νέες ρυθμίσεις, καθώς παρατηρείται ήδη από τώρα έλλειψη προσωπικού. Σύμφωνα με τη Γενική Διεύθυνση Περιβάλλοντος έργα διατήρησης της φύσης, όπως τα προγράμματα LIFE-Φύση, από εμπειρία δείχνουν μικρή συγχρηματοδότηση και υποστήριξη από την ελληνική κυβέρνηση, γεγονός που ερμηνεύεται ως περιορισμένη προτεραιότητα για το φυσικό περιβάλλον και τις προστατευόμενες περιοχές. Επιπλέον, όσον αφορά τις προστατευόμενες περιοχές, ιδίως η διαχείριση τους είναι ανεπαρκής και απουσιάζει μια υπεύθυνη αρχή. Επίσης είναι γνωστό ότι υπήρξε έλλειψη συμμετοχής των τοπικών εμπλεκόμενων φορέων στη λήψη αποφάσεων και τη διαχείριση-προστασία της φύσης. Ειδικά όταν είναι γνωστό ότι η διαδικασία κήρυξης των προστατευόμενων περιοχών ήταν μια διαδικασία από την κορυφή προς τη βάση, και έτσι οι τοπικοί φορείς δεν συμμετείχαν σ’ αυτές τις διαδικασίες.
Χαρακτήρας παραμεθόριας περιοχής: Καθώς το βόρειο τμήμα του νομού Πέλλας αποτελεί σύνορο με την ΠΓΔΜ κα είναι μια ορεινή περιοχή, είναι μια απομονωμένη περιοχή και επίσης χαρακτηρίζεται από την έλλειψη πρόσβασης και υποδομών. Αυτό θα μπορούσε να θεωρηθεί ως ένα μεγάλο πλεονέκτημα για τη φύση, καθώς υπάρχει λιγότερος κατακερματισμός των οικοσυστημάτων, αλλά για την Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία «Πράσινη Ζώνη» το θέμα αυτό αποτελεί ταυτόχρονα μια αδυναμία καθώς Ελλάδα και ΠΓΔΜ παραμένουν έτσι απομονωμένες χωρίς καμία έντονη οικονομική δραστηριότητα (εκτός της δασοπονικής). Επιπλέον, η συνεχιζόμενη διένεξη σχετικά με το όνομα της ΠΓΔΜ ναρκοθετεί κάθε πιθανή συνεργασία στα πλαίσια της Ευρωπαϊκής Πρωτοβουλίας.
Ευκαιρίες
Προσαρμογή στις σύγχρονες εξελίξεις:Η οικονομική κρίση, η οποία οδηγεί προς δομικές αλλαγές, θα μπορούσε να είναι ένα κίνητρο για ναορισθούν αυτές οι νέες δομές σε μια πιο αποτελεσματική μορφή από την αρχή, για παράδειγμα, συμμετοχή των τοπικών φορέων και ενσωμάτωση των συμφερόντων τους στην λήψη αποφάσεων και των αναπτυξιακών προοπτικών. Για αυτή την αυξημένη συνεργασία και τον συντονισμό θα ήταν απαραίτητα μεταξύ άλλων και λήψη αποφάσεων, έτσι ώστε από κοινού να αναπτυχθούν νέες δομές για βιώσιμη περιφερειακή ανάπτυξη και την εξέταση των προστατευόμενων περιοχών ως αναπόσπαστο μέρος της ταυτότητας του Νομού. Επίσης η αυξανόμενη σημασία που έχει η περιβαλλοντική εκπαίδευση και η ευαισθητοποίηση για όλη την Ελλάδα είναι σημαντικός παράγοντας και για την Πέλλα. Έτσι, παρατηρείται αύξηση της περιβαλλοντικής ευαισθησίας του τοπικού πληθυσμού, γεγονός που αποδίδεται εν μέρει στην λειτουργία των Κέντρων Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης της περιοχής (Έδεσσα και Γιαννιτσά).
Η ανάπτυξη του τουρισμού: Μια σημαντική πηγή εισοδήματος για τους κατοίκους της Πέλλας είναι περαιτέρω τουριστική ανάπτυξη. Η προώθηση/ενίσχυση του οικο-ή και αγροτουρισμού είναι ένας τομέας στήριξης του αγροτικού πληθυσμού. Οι αγροτικές υποδομές κυριαρχούν στο νομό Πέλλας και θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν όχι μόνο για τη γεωργία αλλά και εναλλακτικές μορφές τουρισμού, όπως για παράδειγμα "διακοπές σε ένα αγρόκτημα». Δίπλαστο υπάρχον αγροτικό εισόδημα, για παράδειγμα, θα μπορούσαν να αναπτυχθούν «δραστηριότητες κοντά στη φύση», καθώς αυτό αποτελεί τη βάση και σημαντικό πόλο έλξης για τουρίστες. Επιπλέον, το ιστορικό υπόβαθρο, ιδιαίτερα εκείνο του «σιδηρούν παραπετάσματος» θα μπορούσε ναγίνει χρήσιμο για την ανάπτυξη ενός "ιστορικού τουρισμού». Αυτό θα μπορούσε επίσης να προσελκύσει ένα άλλο είδος
τουρίστες, όπως για παράδειγμα μαθητές σχολείων εκατέρωθεν με την υποστήριξη της ΕΕ
για διασυνοριακή συνεργασία αποφεύγοντας συγκρούσεις μεταξύ των κατοίκων στις περιοχές και προωθώντας κοινές ιδέες και στρατηγικές. Το παραπάνω αποτελεί ύψιστη πρόκληση αφού το συγκεκριμένο γεωγραφικό σημείο της Ευρωπαϊκής Πρωτοβουλίας «Πράσινη Ζώνη» έχει ακόμη εκείνα τα χαρακτηριστικά της απομόνωσης, όπως και κατά τη διάρκεια του ψυχρού πολέμου!
Οιαπειλές
Οικονομική αστάθεια: Καθώς η οικονομική κρίση είναι μια συνεχής πρόκληση δεν είναι σαφές αν τα οικονομικά μέσα θα είναι διαθέσιμα και ποιες μεταρρυθμίσεις θα εφαρμοστούν. Επιπλέον, δεν είναι βέβαιο για τη βελτίωση της κατάστασης, η οποία μπορεί να οδηγήσει σε οικονομική ανασφάλεια του πληθυσμού και των επιχειρήσεων, ιδίως για τη διατήρηση της φύσης, όπου αποδίδεται φαινομενικά μικρότερη σημασία.
Πλεονεκτήματα - Ευκαιρίες: Λαμβάνοντας υπόψη τις ευκαιρίες που εντοπίζονται, τα δυνατά σημεία του νομού παρέχουν βάση για τρεις πιθανές στρατηγικές. Δεδομένου ότι ο τουρισμός προωθείται δυναμικά υπάρχει δυνατότητα περαιτέρω «εξειδικευμένης» τοπικής ανάπτυξης. Θα μπορούσε επίσης η περιοχή να συμβάλλει περισσότερο στην αγορά του τουρισμού με τον πρωτογενή τομέα της, ιδίως με τη γεωργία, την κτηνοτροφία και την δασοκομία της με βιώσιμο τρόπο. Τέλος θα μπορούσε να προωθήσει περαιτέρω την ελκυστικότητα της περιοχής από την άποψη της οικολογίας και της προστασίας της φύσης.
Πλεονεκτήματα - Απειλές: Με την τρέχουσα οικονομική κρίση νέες χρηματοοικονομικές ροές ή μέσα θα πρέπει αναζητούνται. Αυτό μπορεί να περιλαμβάνει ενδεχομένως νέες προσεγγίσεις, όπως η ενσωμάτωση των τοπικών(προαιρετικά) δυνάμεων με τη συμμετοχή των ανθρώπων μέσα από πρωτοβουλίες, όπως ένα κοινό τοπικό ταμείο. Η διαφοροποίηση του τουριστικού προϊόντος, π.χ. η προώθηση του οικο- ήτου αγροτουρισμού ή σε διασυνοριακό επίπεδο η έννοια του διμερούς τουρισμού θα μπορούσαν να συμβάλλουν σε μια οικονομική ευημερία της περιοχής.
Αδυναμίες - Ευκαιρίες:Ο χαρακτήρας των συνόρων, αυτή τη στιγμή αποτελεί μάλλον μειονέκτημα, θα μπορούσε να μετατραπεί όμως σε πλεονέκτημα εάν χρησιμοποιηθεί για καινοτόμες οικονομικές προσεγγίσεις. Ένα παράδειγμα θα μπορούσε να είναι ο διασυνοριακός τουρισμός, εστιάζοντας όχι μόνο στη φύση αλλά και στην οικονομική πλευρά και την παρουσίαση του ιστορικού υποβάθρου της περιοχής. Τα πρόσθετα οφέλη από τις προστατευόμενες περιοχές π.χ. μέσω του οικοτουρισμού, θα μπορούσαν να συμβάλλουν, με τη συμμετοχή του τοπικού πληθυσμού, για την συνειδητοποίηση των προβλημάτων της περιοχής. Προϋπόθεση για αυτό είναι η συμμετοχή των ανθρώπων στη λήψη αυτών των ευεργετημάτων.
Αδυναμίες - Απειλές: Για να αποφευχθεί η αναποτελεσματικότητα του έργου π.χ. σχετικά με τον έλεγχο παράνομης δραστηριότητας, αυξημένη παρακολούθηση και αξιολόγηση των διαδικασιών εργασίας, προτείνονται παράμετροι οι οποίες θα μπορούσαν να αποτελούν πλεονεκτήματα. Προκειμένου να δοθεί απάντηση σε μια πιθανή έλλειψη ενδιαφέροντος εκ μέρους των τοπικών παραγόντων, θα μπορούσαν να δημιουργηθούν οικονομικά κίνητρα για τη συμμετοχή τους.
Συμπεράσματα-Προτάσεις
Ο κύριος στόχος αυτής της μελέτης ήταν να ανακαλύψει το δυνητικό όφελος από ένα έργο προστασίας της διατήρησης μεγάλης κλίμακας, όπως είναι η ευρωπαϊκή πρωτοβουλία «Πράσινη Ζώνη», και πως αυτό μπορεί να συμβάλει στην (βιώσιμη)ανάπτυξη μιας περιοχής, όπως είναι η Πέλλα. Στην περίπτωση αυτή παρουσιάστηκαν οι δυνατότητες μιας περιφερειακής ανάπτυξης και διατήρησης της φύσης, ως δύο τομείς οι οποίοι θεωρητικά συνδυαζόμενοι συμβάλλουν στην επίτευξη τοπικής βιώσιμης ανάπτυξης.Το υφιστάμενο νομικό πλαίσιο για τους δυο παραπάνω τομείς στο Νομό Πέλλας συμβάλλει στην προώθηση μια αειφόρου ανάπτυξης συμβάλλοντας στις ανάγκες και άλλων τομέων, όπως είναι το δίκτυο Natura 2000.Σε εθνικό επίπεδο, το πλαίσιο για την περιφερειακή ανάπτυξη και οι νόμοι για τη χωροταξία ενσωματώνουν μια τέτοια περιβαλλοντική διάσταση και την ανάγκη για προστασία της βιοποικιλότητας. Για τη διατήρηση της φύσης το πλαίσιο είναι λιγότερο πολύπλοκο, ο τομέας αυτός έχει ενσωματωθεί στη νομοθεσία της περιφερειακής ανάπτυξης, όπως στην περίπτωση του ελληνικού ΕΣΠΑ. Έτσι, η διατήρηση της φύσης μπορεί μάλλον να θεωρηθεί ως εργαλείο για τη βιώσιμη περιφερειακή ανάπτυξη μέσω της ενσωμάτωσης των περιβαλλοντικών αναγκών. Η προσέγγιση της Ευρωπαϊκής Πρωτοβουλίας «Πράσινη Ζώνη» στη θεωρία φαίνεται να είναι μια ιδανική στρατηγική προσπάθεια για την αποτελεσματική προστασία της φύσης και της βιώσιμης ανάπτυξης στις παραμεθόριες περιοχές, εστιάζοντας στην διατήρηση των οικοσυστημάτων, κοιτάζοντας τις ανάγκες των τοπικών κοινωνιών και συμμετέχοντας οι τοπικοί φορείς.

Στο νομό Πέλλας, ωστόσο, η Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία «Πράσινη Ζώνη» φαίνεται να μη παίζει ενεργητικό ρόλο, δηλ. χωρίς καμία επίπτωση στην περιφερειακή ανάπτυξη. Ακόμη και η αναφορά στο IUCN δεν φαίνεται να χρησιμοποιείται, αφού μόνο ένα μικρό μέρος των ερωτηθέντων γνώριζε για την πρωτοβουλία. Οι προστατευόμενες περιοχές, που περιλαμβάνονται στην πρωτοβουλία, παίζουν ενεργό ρόλο, όταν πρόκειται για έργα ανάπτυξης και την προβολή της περιοχής από άποψη του τουρισμού. Ωστόσο, οι φυσικοί πόροι διαδραματίζουν πιο ενεργό ρόλο από τις προστατευόμενες περιοχές. Παρ 'όλα αυτά, παρατηρείται αυξημένη ευαισθητοποίηση σχετικά με την ύπαρξη και λειτουργία των προστατευόμενων περιοχών. Αναπτυξιακές πρωτοβουλίες, όπως LEADER και INTERREG οι οποίες προωθήθηκαν στην περιοχή είχαν περισσότερο σχέση με τους φυσικούς πόρους παρά με τις προστατευόμενες περιοχές. Ειδικά στην περιοχή γύρω από τη λίμνη Άγρα-
Βρυττά-Νησί η αύξηση του τουρισμού -με οικονομικά οφέλη - αποδόθηκε στις νέες υποδομές (Κέντρο Πληροφοριών) των τελευταίων LIFE-Φύση προγραμμάτων. Παρ 'όλα αυτά στον τομέα των επενδύσεων στους φυσικούς πόρους και εμμέσως στις προστατευόμενες περιοχές διαπιστώνονται σημαντικές ελλείψεις, όπως απουσία ενεργής διαχείρισης, παράνομες δραστηριότητες (υλοτομία, κυνήγι κλπ) κλπ. Είναι γενικά γνωστό ότι η χώρας μας αποτελεί ουραγό στα περιβαλλοντικά ζητήματα και ότι αθετεί κοινοτικές υποχρεώσεις της, όπως είναι η εκπόνηση ενός Εθνικού Στρατηγικού για την Βιοποικιλότητα. Ωστόσο αυτό δεν θα πρέπει να αποθαρρύνει σε τοπικό και περιφερειακό την επιδίωξη μιας αειφόρου τοπικής ανάπτυξης υιοθετώντας εμπειρίες και πρακτικές όπως εκίνη της «πράσινη ζώνης».

*ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΔΑΣΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ, Email: grig_nick@fri.gr