Η «Ασπίδα του Αχιλλέα» και το καλώδιο τα επόμενα crash test με Τούρκους στο Αιγαίο

Ρίχνει τις γέφυρες σε οποιοδήποτε περιθώριο συνεννόησης υπήρχε στα Ελληνοτουρκικά η Αγκυρα, ανοίγοντας όλη τη βεντάλια των διεκδικήσεών της, την οποία δένει πλέον και με τις γενικότερες επιδιώξεις της στην περιοχή και τον περιφερειακό ανταγωνισμό με το Ισραήλ. Δεν είναι τυχαίο ότι εδώ και καιρό δεν υπάρχει η συνήθης τακτική επαφή και συναντήσεις των υπουργών Εξωτερικών των δύο χωρών, Γιώργου Γεραπετρίτη και Χακάν Φιντάν αντίστοιχα, ενώ και οι δύο ηγέτες, Κυριάκος Μητσοτάκης και Ταγίπ Ερντογάν, δεν επιδίωξαν να κλείσουν ένα από τα συνήθη ραντεβού στο περιθώριο της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ στη Νέα Υόρκη, όπου βεβαίως θα συμπέσουν χρονικά μόνο για λίγα 24ωρα.

Είναι ενδεικτικό ότι ο μόνος υψηλού επιπέδου δίαυλος επικοινωνίας που χρησιμοποιήθηκε το τελευταίο διάστημα ήταν αυτός του διοικητή της ΜΙΤ και στενού συνεργάτη του Τούρκου προέδρου, Ιμπραήμ Καλίν, ο οποίος ήρθε στην Αθήνα με αφορμή προγραμματισμένη συνάντησή του με τον ομόλογό του διοικητή της ΕΥΠ, Θεμιστοκλή Δεμίρη, μεταφέροντας συγχρόνως μηνύματα τόσο για το θέμα της αποστρατιωτικοποίησης όσο και για τη συνεργασία με το Ισραήλ. Αν και ο Καλίν πάντοτε χαρακτηρίζεται από μετριοπάθεια, δεν έκρυψε από τους συνομιλητές του την ανάγκη προσεκτικών βημάτων, καθώς, αν και όπως συχνά επαναλαμβάνει η Τουρκία δεν έχει πρόθεση για πρόκληση θερμής έντασης, θα πρέπει να αποφεύγονται κινήσεις που μπορεί να οδηγήσουν σε ανεξέλεγκτα επεισόδια.

Πλέον, στις διεκδικήσεις της Τουρκίας και στην αναθεωρητική πολιτική της έναντι της χώρας μας προσδίδεται και νέα στρατηγική διάσταση, καθώς βλέπει την Ελλάδα και ως «σύμμαχο» του Ισραήλ, σε μια σχέση των δύο χωρών η οποία θεωρείται από την Αγκυρα ως προσπάθεια χειραγώγησης και περιορισμού των περιφερειακών ηγεμονικών φιλοδοξιών της.

Aμυντική θωράκιση

Η απαίτηση για αφοπλισμό των νησιών, την οποία προβάλλει η Τουρκία ως δήθεν υποχρέωση αποστρατιωτικοποίησής τους και η οποία ανέβηκε στην κορυφή της ατζέντας της τουρκικής ηγεσίας το τελευταίο διάστημα, δεν είναι κάτι νέο. Ηδη από το 1976, όταν η Ελλάδα, μετά την τουρκική εισβολή στην Κύπρο και τη δημιουργία της 4ης Στρατιάς Αιγαίου στα μικρασιατικά παράλια αργότερα, προχώρησε στα πρώτα δειλά βήματα για την αμυντική θωράκιση των νησιών, η Τουρκία προσπάθησε να δημιουργήσει νέα «διαφορά», με επιστολές, μάλιστα, ακόμη και στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ.

Τώρα, όμως, η Τουρκία προβάλλει το ζήτημα της αποστρατιωτικοποίησης και επικεντρώνεται σε αυτό, επιδιώκοντας έτσι και με την εκτόξευση απειλών να «συγκινήσει» την Ουάσινγκτον και τις Βρυξέλλες, ώστε να πειστούν ότι η στρατιωτική συνεργασία Ελλάδας - Ισραήλ στρέφεται εναντίον της ίδιας και αποσταθεροποιεί ολόκληρη την περιοχή, σε μια περίοδο που δεν είναι επιθυμητή μία ακόμη πηγή κρίσης.

Η τουρκική ηγεσία, εγκλωβισμένη στο σύνδρομο της περικύκλωσης, βλέπει τη στρατηγική σχέση Ελλάδας - Ισραήλ ως σχέδιο περιορισμού της παρουσίας και της επιρροής της στην ευρύτερη περιοχή και, μάλιστα, το ενδεχόμενο εγκατάστασης και προηγμένων ισραηλινών αντιαεροπορικών συστημάτων στα νησιά δεν θα αποτελέσει μόνο ένα ισχυρό μέτρο αποτροπής έναντι της επισήμως δηλωμένης τουρκικής απειλής (casus belli και «γκρίζες ζώνες»), αλλά και επέκταση και διεύρυνση πλέον του μετώπου που έχει με το Ισραήλ από τη Μέση Ανατολή στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο.

Για την Ελλάδα είναι προφανές ότι δεν είναι δυνατόν να γίνει αποδεκτή η απαίτηση της Τουρκίας για αφοπλισμό των νησιών ή, ακόμη περισσότερο, για αποδοχή της «συνδιαχείρισης» της αμυντικής διάταξης της χώρας. Η Αθήνα έχει δώσει απαντήσεις με τις δηλώσεις του πρωθυπουργού, του κ. Γεραπετρίτη και του υπουργού Αμυνας Νίκου Δένδια, με τις τελευταίες ανακοινώσεις του υπουργείου Εξωτερικών, αλλά και με επιστολές στον ΟΗΕ, για τους λόγους που νομιμοποιούν τη λήψη μέτρων για την ασφάλεια και την άμυνα των νησιών, στο πλαίσιο και του άρθρου 51 του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ για νόμιμη άμυνα. Οταν, μάλιστα, υπάρχει διαρκώς ανανεωμένη απειλή πολέμου με το casus belli, αλλά και αμφισβήτηση της ελληνικής κυριαρχίας μέσω των «γκρίζων ζωνών», η λήψη μέτρων για την άμυνα των νησιών δεν είναι επιλογή της Ελλάδας, αλλά αναγκαιότητα η οποία δημιουργήθηκε και επιβλήθηκε από την ίδια την Τουρκία.

Αποσταθεροποίηση

Η σοβαρότερη κλιμάκωση αυτής της απαίτησης της Αγκυρας υπήρξε το 2021, όταν με επιστολή της στον ΟΗΕ (14 Ιουλίου 2021) συνέδεσε ευθέως την «παραβίαση» της δήθεν υποχρέωσης αποστρατιωτικοποίησης των νησιών με την αναγνώριση της ελληνικής κυριαρχίας επ’ αυτών. Ο στόχος της Αγκυρας είναι, με τις απειλές και τους εκβιασμούς, να αποτρέψει την ενίσχυση της αμυντικής θωράκισης των νησιών, ώστε να παραμένει ισχυρή η πίεσή της προς την Ελλάδα και, συγχρόνως, αναδεικνύοντας το ζήτημα ως αφορμή για περιφερειακή αποσταθεροποίηση, να «φοβίσει» τόσο την Ουάσινγκτον όσο και την Ευρώπη κι έτσι να ανασχεθεί η στρατηγική συνεργασία Ελλάδας - Ισραήλ. Συγχρόνως, επιδιώκει να «πριονίσει» την ίδια την υπόσταση των νησιών και να παζαρέψει έτσι την αποδοχή της αυθαίρετης θέσης της ότι τα νησιά δεν έχουν θαλάσσιες ζώνες πέραν των χωρικών υδάτων των 6 ν.μ.

Κλείσιμο

Θεωρώντας ότι έχει νομικά επιχειρήματα λόγω των αναφορών των Συνθηκών, για τα οποία βεβαίως υπάρχει ισχυρός αντίλογος και έχει διατυπωθεί και επισήμως από την Ελλάδα, και επενδύοντας στο αρνητικό κλίμα που υπάρχει, λόγω των επιλογών Νετανιάχου, έναντι του Ισραήλ, τόσο στην Ευρώπη όσο και στις ΗΠΑ, ελπίζουν στην Αγκυρα ότι θα ζητηθεί, αν όχι αναστολή, τουλάχιστον επιβράδυνση της στρατηγικής σχέσης μεταξύ Ελλάδας και Ισραήλ.

Επίσης, στην Αγκυρα διαπιστώνουν ότι ενώ η χώρα, αν και υποψήφια προς ένταξη στην Ε.Ε., βρίσκει σοβαρά εμπόδια για την ένταξή της στο SAFE, το Ισραήλ, με τη συμπαραγωγή οπλικών συστημάτων σε Ελλάδα και Κύπρο αποκτά πρόσβαση στην ευρωπαϊκή χρηματοδότηση για το πρόγραμμα επανεξοπλισμού της Ευρώπης.

Τα πρώτα μηνύματα, βεβαίως, τουλάχιστον από τις ΗΠΑ, ήταν αρνητικά για την Αγκυρα, καθώς το Στέιτ Ντιπάρτμεντ χαιρέτισε τη συνεργασία της Ελλάδας με το Ισραήλ και τη συμφωνία απόκτησης ισραηλινών συστημάτων από τη χώρα μας, ενώ, σε ό,τι αφορά την Κύπρο, επίσης προκάλεσε οργή στην Αγκυρα η απόφαση της Ουάσινγκτον για παράταση ενός χρόνου της άρσης του εμπάργκο όπλων στην Κυπριακή Δημοκρατία.

Η Τουρκία εκτιμάται ότι θα συνεχίσει να ανεβάζει τους τόνους για το ζήτημα της αποστρατιωτικοποίησης, αλλά επίσης θεωρείται εξαιρετικά δύσκολο και υψηλού ρίσκου κίνηση να επιχειρήσει παρεμβάσεις επί του πεδίου όταν αρχίσει η μεταφορά των ισραηλινών συστημάτων στην Ελλάδα και η πιθανή εγκατάσταση τέτοιων συστημάτων στα ελληνικά νησιά. Για τις ελληνοτουρκικές σχέσεις, βεβαίως, το πιο άμεσο ζήτημα που θα δοκιμάσει τις αντοχές και θα διακριβώσει τις πραγματικές διαθέσεις παραμένει αυτό της ηλεκτρικής διασύνδεσης Κύπρου - Κρήτης.

Ενα τεχνικό αρχικά ζήτημα, το οποίο έχει αναχθεί σε κομβικό πλέον για τις σχέσεις των δύο χωρών, καθώς στη γραμμή ερευνών βυθομέτρησης για την όδευση του καλωδίου ουσιαστικά συγκρούονται δύο κρίσιμες στρατηγικές επιλογές των δύο χωρών: η προβλεπόμενη από το Δίκαιο της Θάλασσας υφαλοκρηπίδα καθώς και η νομίμως οριοθετημένη ΑΟΖ της Ελλάδας με την Αίγυπτο, με το Δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας» και τον ακρογωνιαίο λίθο του, το παράνομο Τουρκολιβυκό Μνημόνιο.

Αυτό ακριβώς είναι που καθιστά εξαιρετικά δύσκολο για κάθε πλευρά να υποχωρήσει και δημιούργησε μέχρι τώρα συνθήκες αδιεξόδου.

Η Τουρκία δεν είχε παρεμποδίσει, μάλιστα, μόνο το Ievoli Relume τον Ιούλιο του 2024, στο γνωστό επεισόδιο της Κάσου, να εκτελέσει εργασίες ακριβώς έξω από τα χωρικά ύδατα του νησιού, εντός της ελληνικής οριοθετημένης ΑΟΖ και εντός της ζώνης που δικαιούται να επεκτείνει η Ελλάδα τα χωρικά ύδατά της.

Μερικούς μήνες αργότερα, τον Φεβρουάριο του 2025, όταν, έστω και με καθυστέρηση, εκδόθηκαν NAVTEX για έρευνες σε σημείο βορείως των Μαλλίων και του Αγίου Νικολάου, μόλις έξω από τα χωρικά ύδατα, από το πλοίο NG Worker, προκάλεσε την αντίδραση της Τουρκίας σε πιο ήπιους τόνους, καθώς η κορβέτα που παρακολουθούσε το πλοίο έκανε παρενόχληση διά ασυρμάτου, δηλώνοντας αυτή τη φορά ότι οι έρευνες πραγματοποιούνται σε μη οριοθετημένη υφαλοκρηπίδα με NAVTEX που έχει εκδώσει δήθεν αναρμόδιος Σταθμός (ο Σταθμός του Ηρακλείου).

Το ερευνητικό σκάφος

Με τον τρόπο αυτό η Τουρκία, ενώ είχε ήδη εμποδίσει έρευνες ανατολικά της Κάσου με την επίκληση του έωλου επιχειρήματος ότι πρόκειται περί τουρκικής υφαλοκρηπίδας, στη δεύτερη περίπτωση απαίτησε να σταματήσουν οι έρευνες επειδή δεν είναι οριοθετημένη η υφαλοκρηπίδα, παραπέμποντας στο ανενεργό Πρωτόκολλο της Βέρνης, αλλά και στη θέση της ότι τα νησιά δεν διαθέτουν υφαλοκρηπίδα/ΑΟΖ. Σύμφωνα με άριστα ενημερωμένη πηγή, οι τεχνικές προετοιμασίες έχουν σχεδόν ολοκληρωθεί και, μόλις ανακοινωθεί το «κλείσιμο» του ερευνητικού σκάφους, θα ξεκινήσει η διαδικασία με την υποβολή αιτήματος, πιθανότατα από την πρεσβεία της χώρας από την οποία προέρχεται η εταιρεία (λόγω της Meridiam θα είναι πιθανότατα η Γαλλική Πρεσβεία), οπότε, μετά τη γνωμοδότηση και της Διυπουργικής Επιτροπής, θα αναλάβουν οι υπηρεσίες του Λιμενικού την έγκρισή της και την προώθηση της έκδοσης της σχετικής NAVTEX από την Υδρογραφική Υπηρεσία.

Εχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον η τοποθέτηση (που απηχεί προσωπικές θέσεις) της Δρος Αναστασίας Στρατή, Εμπειρογνώμονος-Πρέσβεως στο ΥΠΕΞ, τον Νοέμβριο του 2025 στις Διεθνολογικές Συναντήσεις Ναυπλίου από το Κέντρο Διεθνούς Δικαίου και Διπλωματίας, με τίτλο «Η Πόντιση Υποβρυχίων Καλωδίων, η Ελευθερία της Ανοικτής Θάλασσας και οι Τουρκικές Διεκδικήσεις».

Σύμφωνα με τη μελέτη αυτή, βάσει του άρθρου 79(2) της UNCLOS, είναι υποχρεωτική η γνωστοποίηση της πρόθεσης διενέργειας των εργασιών στο παράκτιο κράτος επί της υφαλοκρηπίδας του οποίου θα ποντισθεί το καλώδιο, με πλήρη φάκελο, συμπεριλαμβανομένων των στοιχείων των πλοίων που θα χρησιμοποιηθούν για την πόντιση, της μεθοδολογίας και της φύσης των εργασιών, των γεωγραφικών συντεταγμένων της όδευσης του καλωδίου ώστε να προβεί και στην έκδοση των απαραίτητων ναυτικών αγγελιών (NAVTEX) για λόγους ασφάλειας της ναυσιπλοΐας.

Στη χώρα μας, βάσει πάγιας πρακτικής, αναφέρεται από την κυρία Στρατή, όλα τα συναφή αιτήματα υποβάλλονται μέσω της πρεσβείας του κράτους εθνικότητας της εταιρείας που είναι υπεύθυνη για την υλοποίηση του συνολικού έργου ή ανάδοχος (υπεργολάβος) των επιμέρους εργασιών και καθορίζει όλες τις σχετικές προδιαγραφές, συμπεριλαμβανομένων των πλοίων που θα χρησιμοποιηθούν (καθώς φορέας των συναφών δικαιωμάτων είναι τα κράτη και όχι οι ιδιώτες, σύμφωνα με την UNCLOS).

Η Τουρκία επιδιώκει ιδιότυπο καθεστώς συνδιαχείρισης, ενώ επισημαίνεται από την έγκριτη νομικό ότι δεν νοείται διενέργεια επιθεώρησης βυθού και/ή πόντιση υποβρύχιου καλωδίου άνευ ενημέρωσης του παράκτιου κράτους, είτε πρόκειται περί αιτήματος αδειοδότησης είτε περί απλής γνωστοποίησης των εργασιών.

Τον Ιούνιο του 2024 η Τουρκία, με δύο NAVTEX (0592/24 και 0615/24), δέσμευσε μια περιοχή στην Ανατολική Μεσόγειο για έρευνες του ιταλικού ερευνητικού TELIRI για το καλώδιο οπτικών ινών BlueMed, σε περιοχή και της ελληνικής υφαλοκρηπίδας αλλά και της ΑΟΖ (Ελληνοαιγυπτιακή συμφωνία), καθώς και περιοχή ελληνικής αρμοδιότητας έκδοσης NAVTEX. Οι τουρκικές NAVTEX ανέφεραν, μάλιστα, ότι οι συγκεκριμένες έρευνες αφορούσαν περιοχή της «τουρκικής υφαλοκρηπίδας». Η Αθήνα εξέδωσε σχεδόν ταυτόσημες NAVTEX, επισημαίνοντας ότι αφορούν περιοχή της ελληνικής υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ, απέφυγε όμως να εκδώσει ακυρωτική NAVTEX. Ετσι, οι δύο πλευρές κατέγραψαν τις θέσεις τους, αντάλλαξαν δηλώσεις, όμως οι έρευνες συνεχίστηκαν, με την κάθε πλευρά να υποστηρίζει ότι διεξήχθησαν με τη δική της NAVTEX.

Δεν έγινε γνωστό εάν η εταιρεία υπέβαλε αίτημα και στις δύο χώρες ή απλώς, με βάση τη γνωστοποίηση των ερευνών, η Τουρκία θεώρησε ότι υποβαλλόταν αίτημα για έκδοση NAVTEX. Αυτό θα ήταν ένα μοντέλο που θα μπορούσε να επιστρατευθεί και στην περίπτωση του GSI, η οποία όμως είναι πολύ διαφορετική.

Η έκδοση της NAVTEX

Ο GSI είναι ελληνικού ενδιαφέροντος έργο, στο οποίο συμμετέχει και ο ΑΔΜΗΕ, και συνεπώς πρέπει να αποκλειστεί κάθε πρωτοβουλία ώστε να υποβληθεί, έστω και εμμέσως, αίτημα για έκδοση NAVTEX από την Τουρκία, καθώς θα σήμαινε την αποδοχή εκ μέρους της Ελλάδας των τουρκικών ισχυρισμών και των διεκδικήσεων.

Η Αθήνα, σύμφωνα με ανώτερη διπλωματική πηγή, δεν περιμένει ότι η Γαλλία θα επιλέξει να παρέμβει, ακόμη και στρατιωτικά, σε περίπτωση που παρεμποδιστεί πλοίο με γαλλική σημαία που ενεργεί για λογαριασμό του GSI (με βασικό μέτοχο τη γαλλική Meridiam). Αντιθέτως, υπάρχει η προσδοκία ότι πιθανότατα η Γαλλία θα βρει μέσω των διαύλων που διατηρεί, μια συμβιβαστική λύση με την Τουρκία, εν γνώσει της Ελλάδας και χωρίς να αφήνονται «σκιές», ώστε να καταστεί δυνατή η επανέναρξη των ερευνών..

Η άλλη προοπτική δεν είναι εύκολη, καθώς, όπως επισημαίνει ανώτερη πηγή, αυτό θα οδηγήσει σε μια νέα αντιπαράθεση που κανείς δεν ξέρει αν η Τουρκία θα περιοριστεί σε μια παρενόχληση διά ασυρμάτου και στην έκδοση μονομερώς δικής της NAVTEX ή αν θα επιλέξει μια επικίνδυνη κλιμάκωση. Το χρονοδιάγραμμα που δίνεται, πάντως, είναι αρκετά ελαστικό, ώστε να δοθεί χρόνος σε αυτές τις παρασκηνιακές διεργασίες.