Ένας Γιαννιτσώτης συγγραφέας γράφει για το "Περί κορωναϊού το ανάγνωσμα"

*του Σωτήρη Τραπεζανλίδη

Βιώνουμε μια περίεργη, απρόβλεπτη κι απρόσμενη κρίση που κατά κάποιο τρόπο μοιάζει με ‘’πόλεμο’’. Με μια σημαντική διαφορά. Η ουσία του πολέμου είναι η αντιπαλότητα. Ενώ, μέχρι στιγμής τουλάχιστον, η κρίση που διάγουμε, έχει το χαρακτήρα συνεργασίας.

Οι ζωές μας έχουν επηρεαστεί σε ακαθόριστο βαθμό από τη νέα πανδημία του κορωναϊού, η οποία έχει ως αποτέλεσμα χιλιάδες θύματα παγκοσμίως. Ένας ιός για τον οποίο δεν έχουμε ακόμη εμβόλιο ή φάρμακο αλλά έχουμε κλειστά σύνορα, σχολεία και επιχειρήσεις, καραντίνα πολιτών και ολόκληρων πόλεων. Όλα αυτά αποτελούν στοιχεία που μας προκαλούν υποσυνείδητο και ενσυνείδητο φόβο, άγχος και αίσθημα ανασφάλειας.

Ωστόσο, η σημερινή κατάσταση κρίσης και ο φόβος που μας έχει καταβάλλει δεν είναι – μακροπρόθεσμα - κατ’ ανάγκην δυσάρεστα γεγονότα.

‘’Πριν από μερικές χιλιάδες χρόνια, ο όρος ‘’κρίση’’ υπήρχε ήδη στην αρχαία κινεζική σκέψη και μάλιστα ως φαινόμενο που δεν ήταν απαραίτητα αρνητικό. Τα άτομα και οι κοινότητες μπορούν να οδηγηθούν σε μια εντελώς διαφορετική προοπτική, να αποκτήσουν νέο όραμα - πιο θετικό, καλύτερη ποιότητα ζωής και κοινωνικών σχέσεων. Η κρίση αποτελούσε πάντα μια ευκαιρία.

Εδώ θα ήθελα να επισημάνω ορισμένες θέσεις κι απόψεις στις οποίες θα αναφερθώ αργότερα:

- ο φόβος δεν έχει πάντα αρνητικό πρόσημο κι η χαρά δεν έχει πάντα θετικό. Τουλάχιστον όχι εκ των προτέρων

- η ψυχολογία των αποκλεισμένων κοινωνικά, λόγω ανωτέρας βίας,μπορεί να έχει διάφορες αποχρώσεις

- πάντα υπάρχει τρόπος να καταπολεμήσουμε το φόβο, μόνο που δεν είναι κοινός για όλους

- η κρίση μπορεί να έχει και θετικές συνέπειες

- πρέπει να προετοιμαστούμε για ενδεχόμενες μελλοντικές κοινωνικό-πολιτικές και οικονομικές μεταρρυθμίσεις λόγω της κρίσης.

Ο άνθρωπος εκ φύσεως φοβάται, αυτό είναι δεδομένο – αρκεί να δούμε το πλήθος τηλεφωνημάτων που λαμβάνουν οι υπηρεσίες λόγω κορωναϊού ή τα άδεια ράφια των καταστημάτων. Πώς μπορούμε λοιπόν να συμφιλιωθούμε με τον φόβο ούτως ώστε να μην μας κυριέψει;

Ο φόβος, στα ψυχολογικά εγχειρίδια, θεωρείται τυπικό αρνητικό συναίσθημα. Στην πραγματικότητα, αυτό δεν συμβαίνει. Ο φόβος είναι ένα εξαιρετικά χρήσιμο συναίσθημα γιατί διατηρεί τους ανθρώπους σε εγρήγορση. Ο λεγόμενος ‘’θετικός’’ φόβος. Τους διεγείρει ώστε να κάνουν κάτι για να μειώσουν την αίσθηση του φόβου, να περιορίσουν τις επιπτώσεις, να βρουν και να απομονώσουν την πηγή του φόβου. Και συχνά συνδέει τους ανθρώπους ώστε να τον αντιμετωπίσουν.

Θυμάμαι διάφορες σκηνές ταινιών, όπου εχθροί από αντίθετες παρατάξεις και με εκδικητικές διαθέσεις θέλουν να αλληλοεξοντωθούν, κυνηγώντας ο ένας τον άλλο με γροθιές, μαχαίρια, ξιφολόγχες και όπλα. Ξαφνικά, εμφανίζεται κάποια ανωτέρα δύναμη, κοινός εχθρός των δύο – φυσική καταστροφή, τρίτο πρόσωπο – πολύ πιο δυνατός από τους δύο.

Κοιτάζουν ο ένας τον άλλον, σταματούν να παλεύουν και αρχίζουν να συνεργάζονται! Τους ενώνει ο φόβος για έναν κοινό εχθρό, για μια κοινή απειλή.

Ο φόβος λοιπόν μπορεί να είναι και θετικός - στο παράδειγμα μας, μπορεί να συνδέσει και να φέρει τους ανθρώπους πιο κοντά.

Αντίθετα, η χαρά θεωρείται θετικό συναίσθημα, αλλά μπορεί και να μην είναι πάντα έτσι. Για παράδειγμα, ορισμένοι άνθρωποι αισθάνονται κατά τη περίοδο της κρίσης απέραντη χαρά γιατί το βλέπουν ως ευκαιρία αισχροκέρδειας. Μπορούμε οι υπόλοιποι να λάβουμε τη χαρά αυτών των ανθρώπων ως θετικό συναίσθημα;

Τα συναισθήματα μπορούν να συγκριθούν με ένα μαχαίρι. Το μαχαίρι είναι ένα εργαλείο που θα μας βοηθήσει να τεμαχίσουμε ψωμί και να ανοίξουμε ένα χαρτόκουτο. Αλλά μπορούμε επίσης να τραυματιστούμε χρησιμοποιώντας το ή να σκοτώσουμε κάποιον άλλο. Δεν είναι ξεκάθαρος ο ρόλος κι ο σκοπός της χρήσης του. Εξαρτάται αποκλειστικά από τον χρήστη.

Όλες οι οικογένειες σήμερα βρίσκονται σε υποχρεωτική καραντίνα, όλοι οι άνθρωποι καλούνται να μην εγκαταλείψουν το σπίτι τους. Η κατάσταση μπορεί να διαρκέσει αρκετές εβδομάδες, ακόμη και μήνες σύμφωνα με κάποια – η αλήθεια είναι – ακραία σενάρια. Για τις οικογένειες, η κατάσταση αυτή αποτελεί αναμφισβήτητα μια δοκιμή αντοχής.

Παρομοίως, δύσκολες περίοδοι για τις οικογένειες είναι ο Δεκέμβριος, πριν από τα Χριστούγεννα και τα τέλη Αυγούστου, μετά τις διακοπές. Πριν από τα Χριστούγεννα υπάρχει μεγάλη πίεση στους ανθρώπους. Όλοι θέλουν να είναι έτοιμοι για τις γιορτές, ώστε να μην αγχωθούν τελευταία στιγμή. Στα τέλη του καλοκαιριού μετά τις διακοπές, σύμφωνα με στατιστικά στοιχεία από πολλές ευρωπαϊκές χώρες, υπάρχουν τα περισσότερα διαζύγια. Όλη η οικογένεια είναι σε διακοπές και δεν είναι συνηθισμένοι να ξοδεύουν τόσο πολύ χρόνο μαζί, διαφωνούν σε πολλά ερωτήματα, έρχονται σε σύγκρουση,’’ γνωρίζουν’’ καλύτερα ο ένας τον άλλον κι αντιλαμβάνονται ότι δεν ‘’γνωρίζονται’’ τελικά!

Μπορεί όμως αυτό να συμβεί και κατά τη διάρκεια της καραντίνας, την εποχή μιας πανδημίας;

Αυτή είναι μια ιδιαίτερη κατάσταση που δεν μπορούμε να την παρομοιάσουμε με διακοπές. Τα ισχυρότερα συναισθήματα που έχουν τώρα οι άνθρωποι είναι φόβος, άγχος και πανικός.

Όταν οι άνθρωποι φοβούνται κάθε μέρα και περισσότερο, χρειάζονται ο ένας τον άλλο κι έρχονται αυθόρμητα πιο κοντά. Ο κοινός εχθρός είναι κάποιος τρίτος, στην περίπτωση αυτή ο ιός και η εξάπλωσή του. Σε τέτοιες περιόδους δεν υπάρχουν πολλές συγκρούσεις. Μπορεί να εμφανιστούν φυσικά όταν μια οικογένεια είναι «κλειδωμένη» σε ένα διαμέρισμα για εβδομάδες, αλλά οι άνθρωποι είναι πιο δεκτικοί, ευγενικοί και καλοπροαίρετοι. Ωστόσο, αν διαρκέσει η καραντίνα πολύ περισσότερο, η κατάσταση μπορεί να επιδεινωθεί και τη θέση της δεκτικότητας και της ευγένειας να λάβει η εχθρότητα, η επιθετικότητα κι ο παραλογισμός. Το γνωστό φαινόμενο της «ψυχολογίας των φυλακών». Όταν δύο κρατούμενοι βρίσκονται σε ένα κελί, αρχίζουν να θυμώνουν πολύ εύκολα κι ούτε καν ξέρουν το γιατί. Συχνά αυτό προκαλεί φασαρίες και παράλογη οργή που προέρχεται κυρίως από το γεγονός ότι είναι δύο, κλειστοί στον ίδιο χώρο και έχουν περιορισμένες επαφές.

Η καραντίνα λοιπόν έχει τις παγίδες της –μπορεί εν καιρώ και υπό προϋποθέσεις να επιφέρει ένα αίσθημα φυλακής και απομόνωσης. Και το αποτέλεσμα μπορεί να είναι απογοητευτικό. Λύση υπάρχει. Η ζωή σε μια οικογένεια απομόνωσης και καραντίνας ή σε μια οποιαδήποτε άλλη απομονωμένη κοινότητα πρέπει να οργανωθεί με τέτοιο τρόπο ώστε κάθε μέλος της οικογένειας ή της κοινότητας να έχει το δικό του «χώρο».

Υπάρχουν πολλοί τρόποι για να επιτευχθεί αυτό και να αποφευχθούν αρνητικά φαινόμενα. Οι άνθρωποι θα πρέπει να επιτρέπουν ο ένας στον άλλον να ‘’αναπνεύσει’’, να δίνουν χώρο στον άλλο να κάνει κάτι μεμονωμένα, τουλάχιστον για ένα καθορισμένο χρονικό διάστημα, ούτως ώστε στο τέλος να βγουν νικητές.

Κι επέρχεται το ερώτημα, τί θα συμβεί μετά; Όταν όλο αυτό επιτέλους τελειώσει; Θα ξανακουμπήσουμε τα χέρια στο πρόσωπο; Θα αρχίσουμε τις χειραψίες, τις αγκαλιές και τα φιλιά; Θα συναθροιζόμαστε όπως πριν;

Πιθανώς να παραμείνουν κάποιες «κακές συνήθειες» σε καθημερινό επίπεδο οι οποίες όμως θα περιοριστούν εν καιρώ. Βασική αρχή είναι ότι δεν δύναται να εισέλθουμε στον ίδιο ποταμό δύο φορές. Η ζωή μας, ο τρόπος ζωής μας, η πορεία του έθνους μας και της ανθρωπότητας γενικώς είναι σαν τη ροή του ποταμού που είναι πάντα τόσο διαφορετικός και ταυτοχρόνως ίδιος. Μία από τις τέχνες της ζωής είναι να κατανοήσουμε αυτές τις αντιφάσεις και τα παράδοξα που πρέπει να αποδεχτούμε. Ο ‘’ποταμός μας’’ είναι πάντα ο ίδιος, αλλά και πάντα διαφορετικός.

Μια από τις αγαπημένες μου συνήθειες, ισοβίως, είναι το διάβασμα. Η λαϊκή μας  σοφία λοιπόν, με τη μορφή παροιμιών, ανέκδοτων, παραμυθιών και ιστοριών προσφέρει εκπληκτικές γνώσεις και αξιοπρόσεκτες καταστάσεις. Πολλές από τις γνώσεις αυτές θα μπορούσαν να προσαρμοστούν στη σημερινή κατάσταση. Γιατί τα παραμύθια κι οι «ιστορίες» είναι η ίδια η ζωή.

«Αν πάρει φωτιά ο γείτονας, θα καείς κι εσύ», επομένως θα ήταν μεγάλο λάθος να χαιρόμαστε με την καταστροφή των άλλων λόγω του ιού, κατά πάσα πιθανότητα η «ατυχία» τους θα αγγίξει κι εμάς. 

«Καλύτερα να φοβάσαι, παρά να παριστάνεις τον άτρωτο», «καλύτερα να κρύβεσαι παρά να προτείνεις τα στήθη σου στη σφαίρα», εδώ παρατηρούμε μια άκρως συμβουλευτική κατάσταση για την αντιμετώπιση του φόβου.

Ο φόβος είναι συχνά χρήσιμος και σε πολλές περιπτώσεις, αποδεδειγμένα είναι προτιμότερο να φοβάσαι παρά να το παίζεις ψευδό-ήρωας. Είναι πιο χρήσιμο να ξέρεις πώς να προστατεύσεις τον εαυτό σου, και να το κάνεις παραδειγματικά, από το να είσαι δήθεν ήρωας. Όπως ο ψευδό-ήρωας που φοράει μάσκα και δεν φοβάται τίποτα – «δήθεν».

Αυτό που συμβαίνει σήμερα λοιπόν, έχει δύο σημαντικούς πόλους. Έναν πόλο κοινωνικό - πολιτικό επειδή το πρόβλημα έχει κατακλύσει ολόκληρο τον κόσμο. Κι έναν δεύτερο, τον άνθρωπο ως «ον» που προσπαθεί να επιβιώσει.

Φυσικά, ο κάθε άνθρωπος δέχεται σήμερα τόσα και τόσο διαφορετικά μηνύματα λόγω διαδικτύου, που περιπλανιέται σαν χαμένος σε έναν κόσμο γεμάτο διασταυρώσεις και χωρίς «οδική σήμανση» στους ηλεκτρονικούς του δρόμους. Πολεμάει βαθιά μέσα του με το τί να πιστέψει και τί να απωθήσει στη λήθη. Βασικό ερώτημα όλων, πώς θα εξελιχθεί ο κόσμος και ποιο θα είναι το τέλος. Αλλά ο άνθρωπος είναι ακριβώς αυτού του είδους το «ον», που όταν έρχεται «αντιμέτωπο με τον ίδιο του τον εαυτό», νικάει πάντα.

* Ο Σωτήρης Τραπεζανλίδης είναι συγγραφέας και μεταφραστής/επιμελητής βιβλίων. Κατάγεται από τα Γιαννιτσά και ζει στο εξωτερικό.