«Γιατί δεν μπορώ να σταματήσω να σκρολάρω» - Πώς οι πολλές ώρες στα social media επηρεάζουν τον εγκέφαλο των ανηλίκων

Έφηβοι γαντζωμένοι στα κινητά περνούν ανησυχητικά πολλές ώρες μπροστά στην οθόνη, με το scrolling στα social media να μετατρέπεται σε μια μάχη που, στο τέλος της ημέρας, ο ηττημένος είναι ο αναπτυσσόμενος εγκέφαλος. Ανήλικοι μπαίνουν ολοένα και βαθύτερα στον χαοτικό ψηφιακό κόσμο, βομβαρδίζουν τον εγκέφαλό τους με reels στις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης, αδυνατώντας να καταλάβουν το κόστος αυτής της συνήθειας και τις πιθανές επιπτώσεις στην εγκεφαλική τους λειτουργία. Ως εκ τούτου, απομακρύνονται από το κοινωνικό τους περιβάλλον, κάνοντας κανονικότητα το «δεν μπορώ να σταματήσω να σκρολάρω».

Η Ελλάδα είχε ανοίξει τη συζήτηση της «ψηφιακής ενηλικίωσης» πριν η προστασία των ανηλίκων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης λάβει τη σημερινή ευρωπαϊκή διάσταση. Ακριβώς επειδή ανακύπτουν σοβαρά ζητήματα γύρω από τον ψηφιακό εθισμό και τις επιπτώσεις της ανεξέλεγκτης χρήσης των social media, από την 1η Ιανουαρίου του 2027 τίθεται σε εφαρμογή η απαγόρευση πρόσβασης στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για παιδιά κάτω των 15 ετών. Πρόκειται για τον νόμο που έχει ήδη ψηφιστεί με τίτλο «Απαγόρευση χρήσης επιγραμμικών υπηρεσιών κοινωνικής δικτύωσης από ανηλίκους κάτω των 15 ετών», που εισηγήθηκαν ο υπουργός Επικρατείας Άκης Σκέρτσος, ο υπουργός Ψηφιακής Διακυβέρνησης και Τεχνητής Νοημοσύνης Δημήτρης Παπαστεργίου και o υπουργός Υγείας Άδωνις Γεωργιάδης, καθιστώντας την Ελλάδα την πρώτη χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης που θεσπίζει αντίστοιχο ηλικιακό περιορισμό.

Σε κάθε περίπτωση, η χρήση των συγκεκριμένων πλατφορμών θα πρέπει να γίνεται συνειδητά και από τους εφήβους άνω των 15 ετών. Το ηλικιακό όριο που θέτει ο νόμος έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς μέχρι τότε ο εγκέφαλος βρίσκεται σε μια περίοδο έντονης αναδιοργάνωσης και ωρίμανσης. Κατά την εφηβεία αναπτύσσονται σταδιακά οι γνωστικές λειτουργίες που σχετίζονται με την κρίση, τη λήψη αποφάσεων, τον έλεγχο των παρορμήσεων και την αυτορρύθμιση. Έτσι, όσο μεγαλώνει ένας έφηβος, αποκτά σταδιακά περισσότερα εφόδια για να αξιολογεί τα ερεθίσματα που δέχεται, να φιλτράρει την πληροφορία και να ελέγχει τη χρήση της οθόνης. Συγκεκριμένα, μελέτες έχουν δείξει, ότι στην ηλικία των 15-16 το άτομο αρχίζει να αποκτά τα απαραίτητα βιολογικά εργαλεία για να αρχίσει να διαχειρίζεται την ελευθερία του με σχετική ασφάλεια.

Η Δρ. Λουκία Αποστολακοπούλου, νευρολόγος και επιστημονική συνεργάτιδα της Α΄ Νευρολογικής Κλινικής του Πανεπιστημίου Αθηνών στο Αιγινήτειο Νοσοκομείο, εξηγεί στο Πρώτο Θέμα γιατί είναι τελικά τόσο δύσκολο να αφήσει ο έφηβος το κινητό από τα χέρια του και τι πραγματικά συμβαίνει στον εγκέφαλό του, όταν το ασταμάτητο scrolling γίνεται κομμάτι της καθημερινότητάς του.

Μια τόσο αθώα, κατά τα άλλα, κίνηση όπως η κύλιση του δαχτύλου προς τα πάνω στην οθόνη ενός κινητού ή tablet μπορεί να ενεργοποιήσει μηχανισμούς παρόμοιους με αυτούς του εθισμού και να γίνει η αιτία κακής ποιότητας ύπνου, μειωμένης διάθεσης, να επηρεάσει τη μνήμη, τη συγκέντρωση και τις σχολικές επιδόσεις των εφήβων.

Ο μηχανισμός της ντοπαμίνης και η παγίδα του ατελείωτου scrolling

Σύμφωνα με στοιχεία της Αμερικανικής Ακαδημίας Παιδικής και Εφηβικής Ψυχιατρικής (AACAP), τα παιδιά και οι έφηβοι ηλικίας 8 έως 18 ετών στις ΗΠΑ περνούν κατά μέσο όρο 7,5 ώρες ημερησίως μπροστά σε οθόνες. Νεότερη έρευνα του οργανισμού Common Sense Media, που δημοσιεύθηκε το 2026, καταγράφει ακόμη υψηλότερη χρήση στους εφήβους, με τον ημερήσιο χρόνο ψυχαγωγικής ενασχόλησης με οθόνες να φτάνει περίπου τις 8 ώρες. Η συνεχής αυτή έκθεση σε γρήγορα ερεθίσματα δεν αφήνει ανεπηρέαστο τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί ο αναπτυσσόμενος εγκέφαλος. Όπως εξηγεί η Δρ. Αποστολακοπούλου, πίσω από την ανάγκη του εφήβου να δει ακόμη ένα βίντεο βρίσκεται ένας μηχανισμός ανταμοιβής, ο οποίος συνδέεται με την προσμονή μιας νέας, απρόβλεπτης πληροφορίας.

Πιο αναλυτικά, η ίδια αναφέρει: «Κατά το scrolling εκκρίνεται η ντοπαμίνη, ο κύριος νευροδιαβιβαστής της ανταμοιβής και του εθισμού, ο οποίος ενεργοποιείται αντίστοιχα και στα τυχερά παιχνίδια, όπως είναι ο κουλοχέρης. Η ντοπαμίνη προσφέρει μόνο πρόσκαιρη ικανοποίηση, με αποτέλεσμα ο έφηβος να θέλει να παραμείνει κι άλλο στην οθόνη. Μάλιστα,σε προσπάθεια διακοπής της χρήσης, μπορεί να εμφανιστούν πολύ αληθινά στερητικά συμπτώματα».

Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο και πώς επηρεάζεται ο ύπνος

Η δυσκολία να σταματήσει ο έφηβος το scrolling δεν οφείλεται ωστόσο, μόνο στην αναζήτηση του επόμενου βίντεο ή ανάρτησης. Σύμφωνα με τη νευρολόγο, σημαντικό ρόλο παίζει και η πνευματική κόπωση που συσσωρεύεται όσο ο εγκέφαλος δέχεται συνεχώς νέες πληροφορίες και ερεθίσματα. Μάλιστα, η κούραση της ημέρας μπορεί να κάνει ακόμη δυσκολότερη την προσπάθεια διακοπής της χρήσης. Η ίδια επισημαίνει: «Όπως οι μύες κουράζονται μετά από παρατεταμένη άσκηση, το ίδιο συμβαίνει και στον εγκέφαλο. Μετά από έναν καταιγισμό πληροφοριών, εξαντλούνται γρήγορα τα ενεργειακά του αποθέματα. Όταν, λοιπόν, είναι κανείς κουρασμένος, ειδικά το βράδυ, έχει μειωμένες αντιστάσεις και είναι πιο επιρρεπής στο να συνεχίσει το ανεξέλεγκτο scrolling».

Κλείσιμο

Η συνεχής έκθεση σε ψηφιακά ερεθίσματα δεν επηρεάζει μόνο τη διάθεση ή τον ύπνο, αλλά φαίνεται να ενεργοποιεί και βαθύτερους μηχανισμούς του οργανισμού που σχετίζονται με το στρες, με τον αναπτυσσόμενο εγκέφαλο των εφήβων να βρίσκεται στο επίκεντρο αυτής της επιβάρυνσης.

«Η διατάραξη της ισορροπίας του νευρικού συστήματος επηρεάζει πολλά συστήματα του οργανισμού μας. Σημαντική είναι η επίδραση στο ενδοκρινικό σύστημα, καθώς η αυξημένη έκκριση κορτιζόλης διαταράσσει τον άξονα υποθαλάμου - υπόφυσης - επινεφριδίων, προδιαθέτοντας σε μια κατάσταση χρόνιου στρες. Οι περιοχές του εγκεφάλου που πλήττονται περισσότερο είναι ο προμετωπιαίος φλοιός και το μεταιχμιακό σύστημα, όπως ακριβώς συμβαίνει και στο σύνδρομο επαγγελματικής εξουθένωσης (burnout). Ο προμετωπιαίος φλοιός είναι υπεύθυνος για τον έλεγχο των παρορμήσεων και τη λήψη αποφάσεων, και ολοκληρώνει την ανάπτυξή του γύρω στην ηλικία των 25 ετών. Γι’ αυτό οι έφηβοι είναι πιο ευάλωτοι στο scrolling και στις επιδράσεις του - οποιαδήποτε επίπτωση είναι πολύ πιο έντονη σε αυτούς», επισημαίνει.

Ένας ακόμη μηχανισμός που ενεργοποιείται και «αιχμαλωτίζει» έναν έφηβο σε ατέρμονο scrolling, αφορά στην ενεργοποίηση της αμυγδαλής - κέντρο ανίχνευσης απειλών στο μεταιχμιακό σύστημα. Η νευρολόγος συνδέει την ενεργοποίησή της τόσο με την παρακολούθηση αρνητικών ειδήσεων, το λεγόμενο doomscrolling όσο και με τον φόβο των εφήβων ότι θα χάσουν κάτι σημαντικό από όσα συμβαίνουν στο διαδίκτυο, γνωστό ως FOMO (Fear Of Missing Out). Κατά την ίδια: «Ενεργοποιείται η αμυγδαλή, που αποτελεί το κέντρο ανίχνευσης απειλών στο μεταιχμιακό σύστημα, πυροδοτώντας την αντίδραση πάλης ή φυγής (fight or flight). Έτσι, ο εγκέφαλος του εφήβου παραμένει σε μια διαρκή, υποσυνείδητη κατάσταση συναγερμού και εγρήγορσης, αδυνατώντας να αποσυνδεθεί».

Όταν η έκθεση στην οθόνη αποκτά παθητικά χαρακτηριστικά, το ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο γιατί οι έφηβοι δεν μπορούν να μείνουν μακριά από αυτήν και την αδιάκοπη ροή περιεχομένου, αλλά και ποιες είναι οι νευροβιολογικές συνέπειες του φαινομένου.

Η επίδραση του scrolling δεν περιορίζεται μόνο στις ώρες που οι έφηβοι περνούν μπροστά στην οθόνη, αλλά επεκτείνεται και στον ύπνο τους. Πολύ συχνά, γονείς και έφηβοι έρχονται σε σύγκρουση σχετικά με την ώρα που πρέπει να κλείσει το κινητό το βράδυ. Η πολύωρη χρήση του κατά τις βραδινές ώρες μπορεί να διαταράξει την ποιότητα του ύπνου, ο οποίος είναι απαραίτητος για τη νευρωνική αποκατάσταση και την εύρυθμη λειτουργία του εγκεφάλου. Σύμφωνα με τη νευρολόγο: «Η μελατονίνη αποτελεί φυσική ορμόνη του οργανισμού που είναι καθοριστική για τη ρύθμιση του ύπνου. Η χρήση κινητού το βράδυ προκαλεί υπερδιέγερση του νευρικού συστήματος και αναστέλλει την έκκριση της μελατονίνης — κάτι στο οποίο συμβάλλει και το μπλε φως που εκπέμπουν οι οθόνες. Ως εκ τούτου, ο έφηβος ξυπνάει το πρωί κουρασμένος, χωρίς ενέργεια ή πνευματική διαύγεια. Μάλιστα, αν το πρώτο πράγμα που κάνει μόλις ανοίξει τα μάτια του είναι να πιάσει το κινητό, το νευρικό σύστημα ενεργοποιείται απότομα και ο εγκέφαλος προγραμματίζεται να ξεκινά τη μέρα του με άγχος».

Στις επιπτώσεις του ατελείωτου scrolling εντάσσονται και οι αλλαγές στη διάθεση και τη συμπεριφορά, οι οποίες, όπως διευκρινίζει η Δρ. Αποστολακοπούλου δεν οφείλονται μόνο στη φύση του ψηφιακού περιεχομένου, αλλά έχουν βαθύτερες νευροβιολογικές και ψυχολογικές ρίζες. Σύμφωνα με μελέτες, η πολύωρη παθητική χρήση της οθόνης, ιδίως άνω των δύο ωρών ημερησίως, μπορεί να επηρεάσει καίριες γνωστικές λειτουργίες, όπως η μνήμη, η συγκέντρωση και η κριτική ικανότητα.

Όπως εξηγεί πιο αναλυτικά η νευρολόγος: «Σύγχρονες απεικονιστικές μελέτες δείχνουν ότι η υπερβολική έκθεση στις οθόνες μπορεί να επηρεάσει ακόμη και τη δομή του αναπτυσσόμενου εγκεφάλου, αποδυναμώνοντας τις συνδέσεις που υποστηρίζουν τη γλώσσα, την ανάγνωση και την κριτική σκέψη. Επιπλέον, για να σχηματιστεί μια μνήμη, πρέπει να ενταχθεί σε ένα κατάλληλο νευρωνικό δίκτυο — να δημιουργήσει συνδέσεις ώστε να αποθηκευτεί. Για να παγιωθεί μια πληροφορία και να χαραχθεί ένα νευρωνικό μονοπάτι, απαιτείται συγκέντρωση και επανάληψη· η μνήμη θέλει κόπο. Αντίθετα, οι επιφανειακές πληροφορίες που περνούν αστραπιαία κατά το scrolling χάνονται. Στον εγκέφαλο ισχύει ο κανόνας "use it or lose it" (χρησιμοποίησέ το ή χάσε το): με το συνεχές σκρολάρισμα, εκπαιδεύεται σταδιακά να μην χρησιμοποιεί τα κυκλώματα της βαθιάς, κριτικής σκέψης, τα οποία ατροφούν».

Η ίδια αναφέρεται και στις διαφορές που έχουν καταγράψει οι νευροαπεικονιστικές μελέτες ως προς την εγκεφαλική δραστηριότητα κατά την ανάγνωση έντυπου και ψηφιακού περιεχομένου. Δεν παραγνωρίζει, ωστόσο, ότι η τεχνολογία έχει σημαντικά οφέλη, τα οποία δεν μπορούν να αγνοηθούν, αλλά συνιστά την ενεργητική από την παθητική χρήση της οθόνης: «Ζούμε πλέον στην ψηφιακή εποχή, με την τεχνολογία να αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητάς μας. Ενώ το παθητικό scrolling σηματοδοτεί μια παραίτηση, η οθόνη μπορεί να προσφέρει πολλαπλά οφέλη όταν χρησιμοποιείται ενεργητικά. Όταν η οθόνη αποτελεί μέσο αναζήτησης της αλήθειας, μέσο σύνδεσης, αλλά και μέσο εκπαίδευσης, μετατρέπεται σε πολύτιμη δεξιότητα που εναρμονίζει τους νέους με τον σύγχρονο τρόπο ζωής».

Τα σημάδια που πρέπει να προσέξουν οι γονείς

Οι προαναφερθείσες επιπτώσεις δεν μένουν μόνο στο επίπεδο της εγκεφαλικής λειτουργίας, αλλά μπορούν να γίνουν ορατές στην καθημερινότητα και στη συμπεριφορά των εφήβων. Το ζητούμενο για τους γονείς είναι να αναγνωρίσουν πότε η χρήση του κινητού παύει να αποτελεί απλώς μια συνήθεια και αρχίζει να επηρεάζει ουσιαστικά τη ζωή του παιδιού.

Ορισμένα λοιπόν σημάδια, από τις αλλαγές στον ύπνο και τη συγκέντρωση, μέχρι τη διάθεση και τη συμπεριφορά του εφήβου, θα πρέπει να κινητοποιήσουν το οικογενειακό περιβάλλον. Η Δρ. Αποστολακοπούλου περιγράφει τι θα πρέπει να προσέξουν οι γονείς: «Η κακή διάθεση, η δυσκολία στη συγκέντρωση και οι διαταραχές του ύπνου είναι τα πρώτα σημάδια της προβληματικής χρήσης. Ένας γονιός καταλαβαίνει ότι κάτι δεν πάει καλά όταν βλέπει το παιδί του να ξυπνάει μόνιμα κουρασμένο ή όταν ο εκπαιδευτικός αναφέρει ότι είναι αφηρημένο, νυστάζει στο μάθημα ή πέφτει η σχολική του επίδοση. Οφείλει, επίσης, να προβληματιστεί εάν παρατηρήσει έντονο εκνευρισμό ή εκρήξεις θυμού όταν επιχειρήσει να απομακρύνει τη συσκευή ή να θέσει όρια στη χρήση της».

Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς – Η απαγόρευση δεν είναι πάντα η λύση

Πέρα από τη νέα νομοθετική ρύθμιση και το ηλικιακό όριο, καθοριστικό ρόλο στην προστασία των εφήβων από την υπερβολική χρήση των social media έχει η στάση της ίδιας της οικογένειας. Οι γονείς καλούνται να αναλογιστούν όχι μόνο τον χρόνο που περνούν τα παιδιά μπροστά στις οθόνες, αλλά και το δικό τους παράδειγμα, καθώς η σχέση τους με το κινητό επηρεάζει άμεσα τις συνήθειες των ανηλίκων.

Η Δρ. Αποστολακοπούλου δίνει ορισμένες πρακτικές συμβουλές, αναφέροντας: «Η Ευρωπαϊκή επιτροπή έχει θέσει σε προτεραιότητα την ασφάλεια των παιδιών στο διαδίκτυο. Σημαντικό είναι όμως, να δουν οι ίδιοι οι γονείς τι κάνουν για τα παιδιά τους σε πιο προσωπικό επίπεδο. Είναι σημαντικό να καταλάβουν ότι οι ίδιοι αποτελούν πρότυπο για τα παιδιά τους. Χρειάζεται λοιπόν, να είναι οι ίδιοι πιο συνειδητοί σχετικά με τις ώρες που χρησιμοποιούν το κινητό μπροστά στα παιδιά τους. Κάποιες πρακτικές συμβουλές αποτελούν η θέσπιση των ζωνών χωρίς οθόνες όπως κατά την ώρα του φαγητού και την απομάκρυνση συσκευών από το υπνοδωμάτιο την ώρα του ύπνου».

Ιδιαίτερη σημασία έχει, όπως εξηγεί, να μην μετατρέπεται η προσπάθεια περιορισμού της χρήσης σε μια διαρκή σύγκρουση ανάμεσα στους γονείς και τους εφήβους. Αντί για την απαγόρευση, η οποία συχνά προκαλεί αντιδράσεις, προτείνει την αντικατάσταση του χρόνου στην οθόνη με δραστηριότητες που ενισχύουν τη δημιουργικότητα, την κοινωνική επαφή και την αυτενέργεια.

Όπως τονίζει: «Σε έναν έφηβο συχνά η απαγόρευση δεν έχει αποτέλεσμα, εκεί χρειάζεται να δοθεί μία εναλλακτική. Είναι προτιμότερη η αντικατάσταση από την απαγόρευση. Ο αθλητισμός, το ελεύθερο παιχνίδι, το βιβλίο, η επαφή με την φύση, ο χρόνος με την οικογένεια και τους φίλους, παραμένουν ζωτικής σημασίας. Η ενασχόληση με την τέχνη και την ποίηση, αποτελεί δραστηριότητα που καλλιεργεί την πρωτότυπη σκέψη. Σε κάθε περίπτωση, οι γονείς οφείλουν να είναι ενήμεροι για το περιεχόμενο που καταναλώνουν τα παιδιά τους και, ιδανικά, να γίνουν "ψηφιακοί συνταξιδιώτες", συμμετέχοντας σε κοινές διαδικτυακές δραστηριότητες. Τέλος, οι γονείς συχνά φοβούνται ή υποτιμούν την αξία του να αφήσουν τα παιδιά τους να βαρεθούν. Τότε ακριβώς όμως ενεργοποιείται η φαντασία και γεννιέται η δημιουργική σκέψη».

Αξίζει να σημειωθεί ότι παρά τις ανησυχίες για τις επιδράσεις της υπερβολικής χρήσης των social media στον αναπτυσσόμενο εγκέφαλο, η νευρολόγος διευκρινίζει ότι υπάρχει περιθώριο αποκατάστασης. Η νευροπλαστικότητα του εγκεφάλου επιτρέπει την προσαρμογή και την αναδιοργάνωσή του, αφήνοντας περιθώρια για θετικές αλλαγές όταν τροποποιούνται οι καθημερινές συνήθειες. Πιο συγκεκριμένα, υπογραμμίζει: «Η σύγχρονη ψηφιακή εποχή φέρνει πολλές προκλήσεις. Η προσοχή μας συνεχώς διεκδικείται και ανακατευθύνεται. Οι επιδράσεις του αλόγιστου scrolling στον εγκέφαλο του εφήβου είναι υπαρκτές, αλλά ευτυχώς δεν είναι μόνιμες, χάρη στη νευροπλαστικότητα του εγκεφάλου. Οι αλλαγές μπορούν να αντιστραφούν, αρκεί να υπάρξει συνειδητή θέληση και καθοδήγηση, τόσο από τους γονείς όσο και από τους ίδιους τους εφήβους».