Η ελευθερία και τα ανθρώπινα δικαιώματα και το άτομο απέναντι στην εξουσία και τις ιδεολογίες: ο Νίκος Καζαντζάκης ως μέλος της «Κεντρικής Επιτροπής Διαπιστώσεως Ωμοτήτων εν Κρήτη»

Βρισκόμαστε σήμερα εδώ, στο Ηράκλειο της Κρήτης, σε έναν τόπο όπου η Ιστορία δεν γράφτηκε απλώς με μελάνι, αλλά χαράχθηκε με αίμα, φωτιά και ανυπότακτο φρόνημα. Βρισκόμαστε στη γη που γέννησε τον Νίκο Καζαντζάκη, για να φωτίσουμε μια πτυχή της ζωής και του έργου του που, αν και λιγότερο προβεβλημένη από τα μεγάλα λογοτεχνικά και φιλοσοφικά του επιτεύγματα, συμπυκνώνει την ύψιστη ευθύνη του διανοούμενου απέναντι στον Άνθρωπο, την Πατρίδα και την Ιστορική Αλήθεια.

Αναφέρομαι στη συμμετοχή του Νίκου Καζαντζάκη στην Κεντρική Επιτροπή Διαπιστώσεως Ωμοτήτων εν Κρήτη, η οποία συγκροτήθηκε από την ελληνική κυβέρνηση το καλοκαίρι του 1945, αμέσως μετά τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Ενενήντα εννέα ημέρες μετά την απελευθέρωση, από τις 29 Ιουνίου έως τις 6 Αυγούστου του 1945, ο Νίκος Καζαντζάκης, μαζί με τους καθηγητές Ιωάννη Κακριδή και Ιωάννη Καλιτσουνάκη, και με τη συνοδεία του φωτογράφου Κωνσταντίνου Κουτουλάκη, περιόδευσαν σε μια Κρήτη που ακόμα κάπνιζε. Δεν πήγαν ως απλοί παρατηρητές. Πήγαν ως θεματοφύλακες της μνήμης, για να καταγράψουν το μέγεθος του ναζιστικού εγκλήματος, του ολοκαυτώματος των κρητικών χωριών, της μαζικής εξόντωσης του άμαχου πληθυσμού.

Η Σύγκρουση του Πνεύματος με τη Βαρβαρότητα

Έχει ιδιαίτερη σημασία να αναλογιστούμε ποιος ήταν ο άνθρωπος που ανέλαβε αυτό το έργο. Ο Καζαντζάκης υπήρξε βαθύς γνώστης της γερμανικής κουλτούρας, της γλώσσας, της φιλοσοφίας του Νίτσε και της ποίησης του Γκαίτε. Και όμως, το καλοκαίρι του 1945, ο ίδιος αυτός άνθρωπος στέκεται μπροστά στα ερείπια της Κανδάνου, του Σκινέ, της Βιάννου, των Ανωγείων, του Καλλικράτη, της Δαμάστας. Στέκεται μπροστά στις ρημαγμένες εκκλησίες, στους ομαδικούς τάφους και στις μαυροφορεμένες μάνες της Κρήτης.

Εκεί, ο στοχαστής του «Ασκητική» συναντά την ωμή πραγματικότητα του ολοκληρωτισμού και της γενοκτονικής μανίας. Η Έκθεση που συνέταξε ο Καζαντζάκης, σε συνεργασία με τους Κακριδή και Καλιτσουνάκη, αποτελεί ένα μνημείο τεκμηρίωσης, αλλά ταυτόχρονα και ένα αριστούργημα ανθρωπιστικού λόγου.

Όπως χαρακτηριστικά σημειώνεται στην Έκθεση, η επιτροπή λειτούργησε με αυστηρή επιστημονική μεθοδικότητα: δεν βασίστηκε σε φήμες, αλλά σε διασταυρωμένες μαρτυρίες επιζώντων, σε αυτοψία στους τόπους του μαρτυρίου και σε αδιάψευστα φωτογραφικά ντοκουμέντα. Ο Καζαντζάκης δεν χρειάστηκε να καταφύγει σε λογοτεχνικές υπερβολές. Η ίδια η γυμνή αλήθεια των γεγονότων ξεπερνούσε κάθε τραγική φαντασία.

Από το Έγκλημα στην Ατιμωρησία

Ασχολούμαι επί δεκαετίες με τα ζητήματα των γενοκτονιών, των εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας και του διεθνούς δικαίου και η Έκθεση της Επιτροπής του 1945 δεν γράφτηκε για να μπει στα συρτάρια των αρχείων. Γράφτηκε ως κατηγορητήριο. Ήταν ένα νομικό, ιστορικό και ηθικό τεκμήριο που προοριζόταν να στηρίξει τις ελληνικές αξιώσεις στις μεταπολεμικές διασκέψεις ειρήνης και στις δίκες των εγκληματιών πολέμου.

Πάνω από εκατό χωριά καταστράφηκαν ολοσχερώς ή μερικώς στην Κρήτη. Χιλιάδες άμαχοι —γέροντες, γυναίκες, παιδιά— εκτελέστηκαν εν ψυχρώ ως «αντίποινα» για την ηρωική αντίσταση του κρητικού λαού, ενός λαού που τόλμησε να υπερασπιστεί την ελευθερία του απέναντι στη σιδερένια μπότα του Γ΄ Ράιχ. Οι διαταγές των Στούντεντ, Μπρόγιερ, Μύλλερ και Σούμπερτ δεν ήταν απλές πολεμικές επιχειρήσεις· ήταν οργανωμένο σχέδιο εξόντωσης και τρομοκράτησης.

Και όμως, 81 χρόνια μετά την περιοδεία του Καζαντζάκη στην αιματοβαμμένη Κρήτη, το 2026, το τραύμα παραμένει ανοιχτό. Η έκθεση εκείνη έμεινε για δεκαετίες στην αφάνεια, θύμα των ψυχροπολεμικών σκοπιμοτήτων και των πολιτικών συμβιβασμών, μέχρι να εκδοθεί από τον Δήμο Ηρακλείου το 1983.

Το Χρέος του Σήμερα

Τι μας λέει, λοιπόν, ο Νίκος Καζαντζάκης σήμερα, μέσα από τις σελίδες αυτής της Έκθεσης; Μας λέει ότι η λήθη είναι συνενοχή. Όταν ο Καζαντζάκης κατέγραφε τον πόνο της Κρήτης, αλλά και την απίστευτη αξιοπρέπεια των ανθρώπων της που μέσα στα αποκαΐδια προσέφεραν φιλοξενία στα μέλη της Επιτροπής, δεν έκανε απλώς ένα μνημόσυνο. Έθετε τις βάσεις για τη δικαίωση.

Η μνήμη των θυμάτων της Βιάννου, των Ανωγείων, της Κανδάνου, του Κοντομαρί, όπως την κατέγραψε η πένα του μεγάλου Κρητικού, δεν ζητά εκδίκηση. Ζητά Δικαιοσύνη. Ζητά την έμπρακτη αναγνώριση της ευθύνης, την απόδοση των οφειλόμενων επανορθώσεων και αποζημιώσεων, και την ένταξη αυτής της ιστορικής αλήθειας στη συλλογική ευρωπαϊκή συνείδηση. Γιατί δεν μπορεί να υπάρξει ενωμένη και δημοκρατική Ευρώπη πάνω σε επιλεκτική αμνησία.

Κλείνοντας, ας κρατήσουμε την εικόνα του Νίκου Καζαντζάκη το καλοκαίρι του 1945: Ένας οικουμενικός πνευματικός άνθρωπος, σκυμμένος πάνω από τα χαλάσματα της γενέτειράς του, να μετατρέπει τον θρήνο σε μαρτυρία και το έγκλημα σε αιώνιο τεκμήριο που καταγράφεται και στον “Καπετάν Μιχάλη” .

Το δικό μας χρέος, εδώ στο Ηράκλειο, στην Κρήτη, στην Ελλάδα το 2026, τις ημέρες τιμής της αντίστασης στην Ιταλική και μετέπειτα Γερμανική και Βουλγαρική εισβολή το 1940 και στα μετέπειτα εγκλήματα στην κατοχή, είναι να μην επιτρέψουμε η μαρτυρία αυτή να μείνει ένα μουσειακό κειμήλιο, αλλά να την κρατήσουμε ζωντανή ως φάρο ιστορικής συνείδησης, ελευθερίας και απαράγραπτης δικαιοσύνης.

Από την εισήγηση του Θεοφάνη Μαλκίδη και του Βασιλείου Σπόκου στο Διεθνές Επιστημονικό Συνέδριο για τον Νίκο Καζαντζάκη , Ηράκλειο Κρήτης, Οκτώβριος 2026