Κυριακή της Τυρινής: Το κήρυγμα της σημερινής ημέρας

Του Αρχιμ. Δημητρίου Τζιαφά, Ιεροκήρυκος της Ι.Μ.Θ.

«Εἰ γὰρ ἀφῆτε τοῖς ἀνθρώποις τὰ παραπτώματα αὐτῶν, ἀφήσει καὶ ὑμῖν ὁ Πατὴρ ὑμῶν ὁ οὐράνιος»
(Ματθ. 6,14)

Αδελφοί μου ευλογημένοι,

Η Κυριακή της Τυρινής αποτελεί το κατώφλι της Αγίας και Μεγάλης Τεσσαρακοστής και εισάγει την Εκκλησία στο πνεύμα της κατανύξεως, του πνευματικού αγώνος, της συγχωρήσεως και της αληθινής νηστείας. Η θεία παιδαγωγία της Εκκλησίας δεν μας καλεί απλώς σε τυπική εγκράτεια, αλλά σε μεταμόρφωση καρδιάς· να περάσουμε από την αυτοδικαίωση στην ταπείνωση, από την απομάκρυνση στην κοινωνία, από την πτώση στην επιστροφή, από τη μνησικακία στη συγχώρηση.

Η σημερινή ευαγγελική περικοπή (Ματθ. 6,14-21) είναι σύντομη, αλλά θεολογικά πυκνή. Ο Κύριος θέτει πρώτα τη συγχώρηση ως όρο σωτηρίας: «Εἰ γὰρ ἀφῆτε… ἀφήσει καὶ ὑμῖν…· ἐὰν δὲ μὴ ἀφῆτε… οὐδὲ ὁ Πατὴρ… ἀφήσει…» (Ματθ. 6,14-15). Η συγχώρηση δεν παρουσιάζεται ως ψυχολογική ανακούφιση ούτε ως κοινωνική ευγένεια, αλλά ως πνευματική κατάσταση που ανοίγει ή κλείνει τον άνθρωπο στη χάρη. Εκείνος που δεν συγχωρεί, στην ουσία αρνείται να ζήσει με το μέτρο του Θεού· επιλέγει να παραμείνει κλειστός στον εαυτό του, εγκλωβισμένος στη μνήμη της αδικίας, και έτσι αδυνατεί να δεχθεί το έλεος.

Ο Ιερός Χρυσόστομος το διατυπώνει με θαυμαστή σαφήνεια: «οὐδὲν οὕτως ἡμᾶς ποιεῖ Θεῷ ὁμοίους, ὡς τὸ συγγνώμην παρέχειν» (PG 57, 282). Η συγχώρηση είναι μίμηση του Θεού· είναι ομοίωση, όχι απλώς πράξη ηθική. Και γι’ αυτό η Εκκλησία, το εσπέρας της Κυριακής, μας εισάγει στην Τεσσαρακοστή με τον Κατανυκτικό Εσπερινό της Συγχωρήσεως, όπου η κοινότητα καλείται να αρχίσει τον αγώνα της με αγάπη, συμφιλίωση και ειρήνη.

Στο ίδιο λειτουργικό πλαίσιο, η Εκκλησία σήμερα μας υπενθυμίζει και το δράμα της εξορίας των Πρωτοπλάστων. Δεν πρόκειται για απλή ιστορική ανάμνηση, αλλά για εικόνα της δικής μας πνευματικής καταστάσεως· κάθε αμαρτία είναι μια μικρή έξοδος από τον Παράδεισο της κοινωνίας με τον Θεό. Γι’ αυτό και η υμνολογία βάζει στα χείλη του Αδάμ τον θρήνο της απώλειας:
«Ἐκάθισεν Ἀδὰμ, ἀπέναντι τοῦ Παραδείσου, καὶ τὴν ἰδίαν γύμνωσιν θρηνῶν ὠδύρετο…»
(Δοξαστικό Εσπερινού Κυριακής της Τυρινής). Ο Αδάμ δεν θρηνεί απλώς για κάτι που έχασε· θρηνεί για τη διάρρηξη της σχέσης. Και αυτό είναι το πρώτο μεγάλο μήνυμα της ημέρας. Η Σαρακοστή δεν είναι εποχή απλής θλίψεως, αλλά πορεία επαναπατρισμού· δεν είναι απλώς άσκηση, αλλά επιστροφή από την εξορία στην κοινωνία. Είναι θεραπεία της σχέσης μας με τον Θεό και τον άνθρωπο.

Αμέσως μετά, ο Κύριος μιλά για τη νηστεία: «Ὅταν δὲ νηστεύητε, μὴ γίνεσθε ὡς οἱ ὑποκριταί…» (Ματθ. 6,16). Η νηστεία κινδυνεύει να καταντήσει θέαμα, αυτοπροβολή, ακόμη και πνευματική υπεροψία. Γι’ αυτό ο Χριστός ζητά τη μυστικότητα ως απόδειξη καθαρότητας κινήτρου· να νηστεύουμε δηλαδή για τον Θεό και όχι για την εικόνα μας. Ο Μέγας Βασίλειος δίνει τον πιο ακριβή ορισμό της «κατά Θεόν» νηστείας: «Νηστεία ἀληθινή ἐστιν ἀλλοτρίωσις κακίας» (PG 31, 196). Δηλαδή, η νηστεία κρίνεται από το αν απομακρύνει τον άνθρωπο από την κακία, από τη μνησικακία, την κατάκριση, τον θυμό, τη σκληρότητα. Αν νηστεύει το στόμα αλλά δεν νηστεύει η καρδιά, τότε το σώμα πεινά, αλλά ο άνθρωπος δεν αλλάζει. Στο ίδιο πνεύμα ο άγιος Γρηγόριος ο Θεολόγος προτρέπει: «Μὴ μόνον τὴν τροφὴν νηστεύσωμεν, ἀλλὰ καὶ τὴν ἁμαρτίαν» (PG 36, 624).

Και εδώ ακριβώς συναντώνται συγχώρηση και νηστεία. Η συγχώρηση είναι η πρώτη πράξη της νηστείας, γιατί είναι η πρώτη νίκη επί του εγωισμού. Χωρίς συγχώρηση, η νηστεία εύκολα γίνεται αυστηρότητα που δεν σώζει· γίνεται ατομικό κατόρθωμα αντί για καρπό χάριτος και κοινωνίας. Ο άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής, στα «Κεφάλαια περί αγάπης», διδάσκει ότι η αγάπη προς τον πλησίον αποτελεί κριτήριο της αληθινής κοινωνίας με τον Θεό. Δεν είναι παράπλευρο στοιχείο της πνευματικής ζωής, αλλά φανέρωση ότι ο άνθρωπος ζει εν Χριστώ. Γι’ αυτό και ο αγώνας της Σαρακοστής είναι αγώνας καθάρσεως της καρδιάς ώστε να χωρέσει μέσα της η αγάπη.

Ο Κύριος κλείνει την περικοπή με τον λόγο περί του ουρανίου θησαυρού: «θησαυρίζετε δὲ ὑμῖν θησαυροὺς ἐν οὐρανῷ… ὅπου γάρ ἐστιν ὁ θησαυρὸς ὑμῶν, ἐκεῖ ἔσται καὶ ἡ καρδία ὑμῶν» (Ματθ. 6,20-21). Η Σαρακοστή είναι ακριβώς αυτή η μετακίνηση της καρδιάς· να αλλάξει τόπο ο θησαυρός μας, να φύγει από την αυτοεπιβεβαίωση και να στραφεί στη χάρη, από την υπεράσπιση του εγώ στην ελευθερία της αγάπης. Και η συγχώρηση είναι το σημείο που φανερώνει αν όντως ο θησαυρός μας είναι ο Χριστός, διότι όπου είναι ο Χριστός, εκεί υπάρχει έλεος.

Η υμνολογία της ημέρας το διακηρύσσει με πανηγυρική καθαρότητα, ανοίγοντας μπροστά μας το πνευματικό στάδιο: «Τὸ στάδιον τῶν ἀρετῶν ἠνέῳκται, οἱ βουλόμενοι ἀθλήσαι, εἰσέλθετε, ἀναζωσάμενοι τὸν καλὸν τῆς νηστείας ἀγῶνα…» (Κατανυκτικό ιδιόμελο Κυριακής της Τυρινής). Δεν είναι στάδιο στέρησης, αλλά στάδιο αρετής· τόπος ελευθερίας, θεραπείας και μεταμορφώσεως. Και η νηστεία γίνεται «καλός αγώνας» όταν συνοδεύεται από την αλήθεια της συγχώρησης και την ταπείνωση της καρδιάς.

Αδελφοί μου,

αν θέλουμε η Μεγάλη Τεσσαρακοστή να γίνει ευλογία και όχι απλώς περίοδος τυπικής εγκράτειας, χρειάζεται να αρχίσουμε από εκεί που αρχίζει ο Χριστός, από τη συγχώρηση. Να λύσουμε τους δεσμούς της μνησικακίας, να διαλύσουμε την ψυχρότητα, να κόψουμε την κατάκριση, να ζητήσουμε ειρήνη. Έτσι η νηστεία δεν θα είναι μια ατομική προσπάθεια, αλλά κίνηση εκκλησιαστική· πορεία επιστροφής και αποκατάστασης της κοινωνίας με τον Θεό και τον αδελφό. Ας εισέλθουμε, λοιπόν, στη Μεγάλη Τεσσαρακοστή με συμφιλίωση, με καθαρό νου και με καρδιά που συγχωρεί, ώστε ο αγώνας μας να καρποφορήσει «ἐν κρυπτῷ», και ο Πατέρας «ὁ βλέπων ἐν τῷ κρυπτῷ» (Ματθ. 6,18) να μας αξιώσει να φθάσουμε με καθαρή καρδιά και αναστάσιμη χαρά στο φως της λαμπροφόρου Αναστάσεως του Κυρίου.

Αμήν.