Ο ρόλος και η συνεισφορά των γυναικών στην ελληνική διπλωματία

Αικατερίνη Μπούρα, Πρέσβης ε.τ.

Γιατί γυναίκες στη διπλωματία

Οι γυναίκες –ως επαγγελματίες– στον διπλωματικό κλάδο είναι εξέλιξη σχετικά πρόσφατη. Ιστορικά, η διπλωματία υπήρξε πεδίο που ανήκε αποκλειστικά στους άνδρες. Oι γυναίκες είτε απουσίαζαν είτε αποκλείονταν από κάθε επίσημη διπλωματική δραστηριότητα. Υπήρξαν βεβαίως εξαιρέσεις, ξεχωριστές γυναίκες όπως η Gertrude Bell, η Freya Stark, η Αρμένια Diana Abgar, η Ουγγαρέζα Rosika Schwimmer, η Βουλγάρα Nadezhda Stanchova, στις οποίες προσφέρθηκαν θέσεις ή προσλήφθηκαν προσωρινά λόγω της ιδιαίτερης γνώσης τους σε εξειδικευμένα θέματα ή γεωγραφικές περιοχές. Παρέμειναν, ωστόσο, για μεγάλο χρονικό διάστημα εξαιρέσεις. Το 1924, μια Ρωσίδα επαναστάτρια, η Alexandra Kollontai, ήταν η πρώτη γυναίκα που διορίστηκε Πρέσβης στο Όσλο. Γεννημένη σε μια εύπορη οικογένεια γαιοκτημόνων, η Kollontai έζησε για πολλά χρόνια ως εξόριστη στην Ευρώπη, ήταν βαθιά εξοικειωμένη με την ευρωπαϊκή κουλτούρα και μιλούσε άπταιστα πολλές γλώσσες. Ήταν η ιδανική τοποθέτηση για το μπολσεβικικό καθεστώς στην επιδίωξή του να κερδίσει τη δυτική κοινή γνώμη στα χρόνια μετά την επανάσταση. Ο διορισμός της δημιούργησε προηγούμενο και δεν πέρασε απαρατήρητος στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Οι επικριτές ωστόσο της γυναικείας συμμετοχής στην διπλωματία έσπευσαν να αποδώσουν την αποτελεσματικότητά της στο γεγονός ότι επρόκειτο για μια «ασυνήθιστη» και «κατ’ εξαίρεση ικανή γυναίκα». Λίγα όμως χρόνια αργότερα, το 1933, ο διορισμός μιας Αμερικανίδας, της Ruth Bryan Owen, ως επικεφαλής της αμερικανικής διπλωματικής αποστολής στη Δανία, προκάλεσε αίσθηση και παρείχε επιχειρήματα στους υποστηρικτές της εισόδου των γυναικών στη διπλωματική υπηρεσία, τουλάχιστον στη Βρετανία. Παρ’ όλα αυτά, η νομιμοποίηση της συμμετοχής των γυναικών στον επαγγελματικό διπλωματικό χώρο παρέμεινε αμφισβητούμενη για το μεγαλύτερο μέρος του εικοστού αιώνα. Οι Υπηρεσίες Εξωτερικών δεν απέκτησαν κρίσιμη μάζα γυναικών αξιωματούχων μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1980. Μόλις τα εμπόδια της διακριτικής αντιμετώπισης ξεπεράστηκαν, οι γυναίκες δεν ακολούθησαν «γυναικεία ατζέντα» και εργάστηκαν σκληρά για να προωθήσουν τη σταδιοδρομία τους χωρίς διάκριση φύλου. Διεθνείς οργανισμοί, όπως ο ΟΗΕ, διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο ενισχύοντας τη δυνατότητα των γυναικών να παρεμβαίνουν στις συζητήσεις και να επαναπροσδιορίζουν τους παγκόσμιους κανόνες. Στον 21ο αιώνα, οι γυναίκες έφτασαν σε πρωτοφανή επίπεδα εκπροσώπησης σε διπλωματικές θέσεις και διεθνείς οργανισμούς. Σήμερα, έχουν πλέον αφήσει το αποτύπωμά τους στη διπλωματία. Παρ’ όλα αυτά, εξακολουθούμε να μιλάμε για γυναίκες στη διπλωματία. Στις 20 Ιουνίου 2022, η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ ανακήρυξε την 24η Ιουνίου ως Διεθνή Ημέρα για τις Γυναίκες στη Διπλωματία, υπενθυμίζοντας ότι παρά το γεγονός ο αριθμός των γυναικών στη διπλωματία αυξάνεται, εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικά εμπόδια και προκλήσεις.

Κάποιος θα μπορούσε να αναρωτηθεί γιατί είναι τόσο σημαντικό να υπογραμμιστεί ο ρόλος των γυναικών στη διπλωματία. Θα περιορίσω τα επιχειρήματά μου σε τρεις πτυχές: α) την ισότητα των φύλων, β) στο τί φέρνουν οι γυναίκες στη διπλωματία (με ιδιαίτερη έμφαση στην ειρήνη και την ασφάλεια), και γ) τον ρόλο τους ως προτύπων για πιο ισορροπημένες κοινωνίες.

Θα ξεκινήσω από το προφανές: η ισότητα των φύλων υλοποιείται με ισχυρή παρουσία γυναικών σε ηγετικούς ρόλους, συμπεριλαμβανομένων των γυναικών σε πρεσβευτικές θέσεις. Πώς μπορεί να ευδοκιμήσει η διπλωματία εάν δεν εκπροσωπεί την ισορροπία των φύλων των κοινωνιών ή των παγκόσμιων πληθυσμών που επιδιώκει να υπηρετήσει;

Τούτου λεχθέντος, θα μπορούσε κανείς αμέσως να ρωτήσει:

Έχει ειδικότερο νόημα και προστιθέμενη αξία η συμμετοχή των γυναικών, για τη διπλωματία; Η απάντησή μου είναι άμεση και είναι: Ναι! Γιατί; Λόγω της συμβολής τους στην προώθηση, μεταξύ άλλων, θεμάτων που αφορούν στην κοινωνία των πολιτών και της επίδρασής τους σε διπλωματικές πρακτικές και πολιτικές που προάγουν την ειρήνη και την ασφάλεια σε παγκόσμια κλίμακα. Θα υπενθυμίσω ενδεικτικά μόνον ότι:

Τα ζητήματα που αφορούν ή έχουν στόχο τις γυναίκες είναι αλληλένδετα με τη ζωή και την γενικότερη ασφάλεια των κοινοτήτων και κοινωνιών. Στοιχεία που έχουν συγκεντρωθεί από περιπτώσεις συγκρούσεων έδειξαν ότι των συγκρούσεων είχε προηγηθεί ιστορικό βίας κατά των γυναικών και των κοριτσιών στις αντίστοιχες κοινωνίες. Η έμφυλη βία, η ενδοοικογενειακή βία αλλά και η κοινωνική περιθωριοποίηση των γυναικών, επηρεάζουν την συνολική συμπεριφορά μιας κοινωνίας και δημιουργούν κινδύνους για το γειτονικό της περιβάλλον και, κατά συνέπεια, και για την περιφερειακή ασφάλεια. Εκεί όπου οι γυναίκες περιθωριοποιούνται και αποδυναμώνονται, η βία είναι μεγαλύτερη και συνήθως συνοδεύεται και από άλλες μορφές μίσους.

Ήταν οι γυναίκες Πρέσβεις στον ΟΗΕ που έφεραν προς συζήτηση το ζήτημα των γυναικών σε καταστάσεις συγκρούσεων: Η σεξουαλική δουλεία, η διακίνηση και πορνεία παιδιών κ.λπ. επανεμφανίζονται συχνά κατά τη διάρκεια συγκρούσεων. Οι φρικαλεότητες και οι αποτρόπαιες κακοποιήσεις που διαπράττονται κατά γυναικών και παιδιών σε συνθήκες σύγκρουσης για χρόνια συστηματικά παραμελούνταν και δεν αποτέλεσαν θέμα στην ημερήσια διάταξη του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, πριν από τη συμμετοχή γυναικών στις εργασίες του Συμβουλίου. Κατά τη δεκαετία του 1990, αρχικά με την επιμονή και τη σταθερή υποστήριξη μιας γυναίκας διπλωμάτη –της Πρέσβεως των ΗΠΑ στον ΟΗΕ, Madeleine Albright– και με τη στήριξη και των άλλων γυναικών διπλωματών στον ΟΗΕ, τα ζητήματα αυτά συζητήθηκαν ως θέματα που αφορούν στη διεθνή ειρήνη και ασφάλεια. Κάποιοι υποστήριζαν ότι επρόκειτο για πολιτισμικά ζητήματα και ότι δεν υπήρχε τίποτε που θα μπορούσε να γίνει. Οι γυναίκες διπλωμάτες επέμειναν ότι επρόκειτο για εγκληματικές πράξεις και ότι η διεθνής κοινότητα είχε την ευθύνη να τις σταματήσει.

Η επιμονή τους επέφερε αλλαγές. Το 2000, μετά από μακρές και επίπονες προσπάθειες, το ψήφισμα 1325 του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών για τις Γυναίκες, την Ειρήνη και την Ασφάλεια, ενσωμάτωσε τις τρεις διαστάσεις: προστασία, προώθηση και συμμετοχή γυναικών σε όλα τα επίπεδα λήψης αποφάσεων, ως βασικό συστατικό της ειρήνης. Ό,τι έχει συμφωνηθεί δεν έχει ακόμη εφαρμοστεί πλήρως, αλλά με βάση αυτό το ψήφισμα, ζητήματα όπως η υποδούλωση και ο βιασμός ως όπλα κατά των αντιπάλων, η έμφυλη βία, η εμπορία γυναικών και παιδιών και πολλά άλλα, συζητούνται σήμερα σοβαρά.

Η συμπερίληψη των γυναικών είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη βιώσιμη ειρήνη. Καθώς η πορεία προς την ειρήνη περνά μέσα από συνδιαλλαγή και διάλογο, συμβιβασμό και διαπραγμάτευση, είναι σημαντικό να επιτευχθεί μια «συναίνεση ανδρών-γυναικών», καθώς οι εμπειρίες ανδρών και γυναικών αποτελούν καθεμία μέρος μιας κατάστασης. Ως εκ τούτου, είναι απαραίτητο να βρεθούν τρόποι ώστε να συμπεριληφθούν γυναίκες στη διαδικασία. Δεν πρόκειται, ωστόσο, για τυπική συμμετοχή. Οι γυναίκες δεν μπορούν να συμμετέχουν από τη μια μέρα στην άλλη απλώς για να εξασφαλιστεί η ισορροπία εκπροσώπησης στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων. Προκειμένου να δημιουργηθεί βιώσιμη ειρήνη, πρέπει να αναπτυχθούν τρόποι ώστε να ενταχθούν γυναίκες στις ειρηνευτικές διαδικασίες σε διάφορα επίπεδα. Ένας τέτοιος τρόπος είναι να δοθεί το παράδειγμα με την περίληψη γυναικών στην ομάδα των διαμεσολαβητών. Σε ορισμένες περιοχές του κόσμου όπου επικρατεί έμφυλος διαχωρισμός, οι γυναίκες διπλωμάτες/διαπραγματευτές μπορούν να προσφέρουν έναν δίαυλο για την ένταξη των γυναικών στις ειρηνευτικές διαδικασίες σε διαφορετικά επίπεδα. Οι γυναίκες διπλωμάτες/διαπραγματευτές μπορούν να είναι αποτελεσματικές έχοντας πρόσβαση σε περιοχές και κοινωνίες όπου οι άνδρες έχουν περιορισμένη πρόσβαση. Η διαμεσολάβηση γυναικών διπλωματών ενθαρρύνει τις γυναίκες που έχουν υπάρξει θύματα να εμφανιστούν και να εγείρουν θέματα που τις απασχολούν, και διευκολύνει να ακουστούν οι φωνές των ευάλωτων μελών των κοινωνιών.

Τελευταίο επιχείρημα: η δημιουργία γυναικείων προτύπων. Οι κοινωνίες διαφέρουν σε όλο τον κόσμο και οι γυναίκες/τα δικαιώματα των γυναικών δεν γίνονται αντιληπτά με τον ίδιο τρόπο παντού. Η συμμετοχή των γυναικών στη διπλωματία προβάλλει πρότυπα ισότητας και ενθαρρύνει την εξάλειψη των προκαταλήψεων για τη γυναικεία συμμετοχή στη δημόσια ζωή. Επί πλέον, συνιστά μέρος της γενικότερης προόδου προς την ισότητα των φύλων και προς πιο ισορροπημένες, συμπεριληπτικές και ειρηνικές κοινωνίες.

Κοιτάζοντας προς το μέλλον, μπορεί κανείς να αναρωτηθεί πόσο διαφορετικός θα ήταν ο κόσμος εάν οι γυναίκες διαδραμάτιζαν μεγαλύτερο ρόλο στη διπλωματία. Θα υποστήριζα ότι η συμμετοχή των γυναικών από μόνη της, δεν θα αλλάξει τον κόσμο. Οι γυναίκες δεν είναι καλύτερες ούτε από τη φύση τους πιο ειρηνικές. Αλλά ούτε πρέπει να θεωρούνται παθητικές και ανήμπορες. Είναι σημαντικό να ακούγεται η φωνή τους. Οι διπλωματικές δεξιότητες των γυναικών μπορούν ασφαλώς να συμβάλλουν, όχι λιγότερο από αυτές των ανδρών, στην επίλυση συγκρούσεων, στην προώθηση της ειρήνης, στην ενίσχυση της συμφιλίωσης και των σχέσεων καλής γειτονίας.

Σήμερα, ο κόσμος αντιμετωπίζει νέες προκλήσεις και διανύει περίοδο μεγάλων μετασχηματισμών σε περιβάλλον συνεχούς αβεβαιότητας και ανατροπών. Οι σύγχρονες προκλήσεις, από τον πόλεμο έως τις ανθρωπιστικές κρίσεις, τον δογματισμό και τον βίαιο εξτρεμισμό, τη φτώχεια και τις ανισότητες, την κλιματική αλλαγή και την περιβαλλοντική υποβάθμιση –για να αναφερθούν μόνο μερικές από τις προκλήσεις του περίπλοκου και απρόβλεπτου κόσμου μας– συνοδεύονται όλες από αυξανόμενη ανάγκη επαναπροσδιορισμού του μέλλοντος και προετοιμασίας για αυτό.

Τα ερωτήματα επομένως που τίθεται σήμερα είναι: Πώς θέλουν τα κράτη να διαμορφώσουν το μέλλον τους; Πώς θέλουν να συμβάλουν και πώς βλέπουν να προωθούνται τα συμφέροντά τους σε αυτό; Yπάρχει ρόλος για τις γυναίκες σε αυτό το μέλλον; Ναι, υπάρχει ρόλος για τις γυναίκες όσο και για τους άνδρες. Η ενδυνάμωση των γυναικών και η προώθηση της ενεργού συμμετοχής τους σε θέσεις λήψης αποφάσεων σε πνεύμα συνεργασίας, αμοιβαιότητας και ισότητας στον ευρύτερο κοινωνικό στίβο, δεν μπορεί παρά να ενισχύσει την εμπιστοσύνη και να εξοπλίσει τις κοινωνίες ώστε να υπηρετήσουν καλύτερα τα συμφέροντά τους για ασφάλεια και ευημερία. Ικανοί, καλά καταρτισμένοι και μορφωμένοι διπλωμάτες, άνδρες και γυναίκες, μπορούν να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στο μέλλον που θέλουμε. Η διπλωματία υπήρξε ιστορικά τόσο λειτούργημα όσο και καθοριστικός παράγοντας των περιφερειακών και παγκόσμιων τάξεων. Για να είναι αποτελεσματική, απαιτεί πολιτικές οντότητες με την προθυμία να επικοινωνήσουν. Η ανάδειξη του ρόλου των γυναικών καταδεικνύει πώς η διπλωματία μπορεί να είναι ευρύτερα αποτελεσματική.

Αικατερίνη Νασίκα, Πρέσβης

Γυναίκες και διπλωματία. Φυσικά και είναι ένα ακόμη κλασσικό ζήτημα ισότητας. Αν μία γυναίκα το θέλει, μπορεί και το αξίζει, πρέπει να έχει ανεμπόδιστη, νομικά κατοχυρωμένη πρόσβαση σε όλα τα επαγγέλματα. Στην Ελλάδα, για το ΥΠΕΞ, αυτό έγινε πριν από μισό, τουλάχιστον, αιώνα. Θα έπρεπε να έχουμε μία συναφή στατιστική, ίσως από τον ΟΗΕ, για όλα τα κράτη μέλη του. Υπάρχουν γυναίκες διπλωμάτες σε όλες τις διπλωματικές υπηρεσίες τους; Σε τι ποσοστά; Πού δεν επιτρέπεται, ακόμα, νομίμως ή στην πράξη, να ακολουθούν γυναίκες το επάγγελμά μας;

Οι προκαταλήψεις αυτές είναι βαθιά ριζωμένες και τις αντιμετώπισα προσωπικά στην αρχή της σταδιοδρομίας μου, όχι τώρα πιά. Στο ΥΠΕΞ, έχουμε όχι μόνον αριθμητική ισότητα στον διπλωματικό κλάδο, αλλά ίσες ευκαιρίες για μία επιτυχημένη σταδιοδρομία.

Έχουν οι γυναίκες να προσφέρουν κάτι διαφορετικό; Στη διπλωματία, στις κάθε μορφής διαπραγματεύσεις, στη διαχείριση προβλημάτων που αντιμετωπίζουν οι κοινωνίες μας. Θα έλεγα ότι αυτό το διαφορετικό, είναι η λιγότερο επιθετική ή συγκρουσιακή αντιμετώπιση της διπλωματίας.

Για να γίνω σαφέστερη, πιστεύω πως οι γυναίκες βρίσκονται, για πολλούς λόγους, πιο κοντά στην ουσία της διπλωματίας. Επιστροφή στις ρίζες της. Εμείς, όπως και να το δει κανείς, είμαστε πιο συναινετικές στην αντιμετώπιση των προβλημάτων, ακόμη και των πιο δύσκολων. Πιστεύουμε στην κοινή λογική, δεν θέλουμε να αποδεικνύουμε τη δύναμή μας ή πόσο σκληρές μπορούμε να είμαστε. Εκτός, βεβαίως, και αν χρειαστεί..!

Δεν θέλω να ωραιοποιήσω τα πράγματα. Το επάγγελμά μας, ιδίως για όσους το βλέπουν απ΄ έξω, φαίνεται πολύ λιγότερο απαιτητικό, απ΄ όσο είναι στην πραγματικότητα.

Σκέφτομαι συχνά αυτόν τον καιρό, χωρίς να ξεχνώ τους συναδέλφους μου στο Κίεβο, κυρίως τις συναδέλφους μου στο Τελ Αβίβ, στη Βηρυττό, στο Αμμάν, στο Ριάντ. Ενημερώνουν, αντιπροσωπεύουν επάξια τη χώρα μας, διαπραγματεύονται, βοηθούν τους εκεί συμπατριώτες μας, και δυστυχώς κατεβαίνουν συχνά σε υπόγεια καταφύγια. Εμείς, όμως, τις έχουμε ψηλά στη συνείδησή μας. Όπως τους αξίζει.

Βασιλική Γούναρη, Πρέσβης, Μόνιμη Αντιπρόσωπος της Ελλάδας στο ΝΑΤΟ

Η ενίσχυση της παρουσίας των γυναικών σε ανωτερες θέσεις στην ελληνική διπλωματία αποτελεί, πλέον, μια ευπρόσδεκτη πραγματικότητα που πρέπει να χαιρετίσουμε. Ως πρώτη γυναίκα Μόνιμη Αντιπρόσωπος της Ελλάδας στο ΝΑΤΟ, αισθάνομαι ότι η διαδρομή μου αντανακλά μια ευρύτερη αλλαγή: τη σταθερή διεύρυνση του ρόλου των γυναικών στη διαμόρφωση της εξωτερικής πολιτικής της χώρας.

Οι σταθμοί της επαγγελματικής μου πορείας –από τον αφοπλισμό και τη μη διάδοση εξοπλισμών, έως την Κοινή Πολιτική Ασφάλειας και Άμυνας της ΕΕ, έχοντας, επίσης, διατελέσει η πρώτη γυναίκα Πρέσβης της χώρας στην Επιτροπή Πολιτικής και Ασφάλειας, και τις πολυμερείς διαπραγματεύσεις μεταξύ άλλων– μου κατέδειξαν τη σημασία μίας διπλωματικής υπηρεσίας που αξιοποιεί πλήρως το σύνολο των ικανοτήτων και του δυναμικού της.

Η παρουσία ολοένα και περισσότερων γυναικών σε θέσεις υψηλής ευθύνης αποτελεί ένδειξη θεσμικής ωρίμανσης. Η παρουσία τους δεν είναι απλώς ένδειξη προόδου· είναι στοιχείο που ενισχύει την ποιότητα και την αξιοπιστία της ελληνικής διπλωματίας, προάγοντας το διάλογο, τη συνεργασία και την αποτελεσματική εκπροσώπηση της χώρας στη διεθνή σκηνή.

Εύχομαι το μέλλον της διπλωματίας να είναι ακόμη πιο συμπεριληπτικό, αξιοποιώντας τα ταλέντα και τις ικανότητες όλων και οι νέοι και νέες που επιλέγουν τη διπλωματία να βρίσκουν πάντα το χώρο να προσφέρουν, να δημιουργούν και να εκπροσωπούν τη χώρα μας με αφοσίωση και όραμα.

Ναταλία Πανουργιά, Σύμβουλος Πρεσβείας Α΄, Τμήμα Ισότητας, Γραφείο Γενικής Γραμματέως, Υπουργείο Εξωτερικών

Η Γενική Συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών, κατά την 76η Σύνοδό της το 2022, ανακήρυξε την 24η Ιουνίου ως Διεθνή Ημέρα των Γυναικών στη Διπλωματία, αναγνωρίζοντας τη συμβολή τους στη διεθνή συνεργασία και ειρήνη. Σε έναν χώρο που ιστορικά κυριαρχούνταν από άνδρες, οι γυναίκες διπλωμάτες προσφέρουν τις υπηρεσίες τους με εξαιρετική αποτελεσματικότητα, συχνά φέρνοντας νέες προοπτικές, δημιουργικότητα και συνεργατικές προσεγγίσεις που ενισχύουν ουσιαστικά την ποιότητα και την επίδραση της διπλωματίας.

Το Υπουργείο Εξωτερικών προωθεί ενεργά την ουσιαστική συμμετοχή των γυναικών στη διπλωματία, τόσο ως πτυχή της εξωτερικής πολιτικής της χώρας μας, αλλά και εντός των τειχών του. Στο πλαίσιο της οριζόντιας ενσωμάτωσης της διάστασης του φύλου στην εσωτερική λειτουργία του, το Υπουργείο δημιούργησε το 2024 σχετικό Τμήμα Ισότητας και υιοθέτησε Σχέδιο Δράσης για την Ισότητα (2024 -2027), με απτούς στόχους, όπως ευαισθητοποίηση και επιμόρφωση του προσωπικού σε θέματα ισότητας, προώθηση συμπεριληπτικής γλώσσας στα διοικητικά έγγραφα, τήρηση αναλυτικών στατιστικών στοιχείων με βάση το φύλο και ενίσχυση της ισότιμης εκπροσώπησης σε θέσεις ευθύνης. Στο τελευταίο σημείο ήδη καταγράφονται θετικές τάσεις: στις Αρχές Εξωτερικού το ποσοστό γυναικών επικεφαλής αυξήθηκε από 35% το 2023 σε σχεδόν 38 % το 2026.

Σε έναν κόσμο πολλαπλών προκλήσεων –ένοπλες συγκρούσεις, κλιματική κρίση, αναδυόμενες τεχνολογίες – η ισότιμη συμμετοχή των γυναικών στη διπλωματία εξασφαλίζει πιο αντιπροσωπευτικές, συμπεριληπτικές και ανθεκτικές πολιτικές, ενισχύοντας, τελικά, την ποιότητα της διεθνούς παρουσίας της χώρας μας.

eliamep.gr