Ούτε διεθνές , ούτε δίκαιο: επιστροφή στο Μεσαίωνα;

Θεοφάνης Μαλκίδης
Διδάκτορας του Παντείου Πανεπιστημίου

1.Η βία ως καθημερινότητα

Από το Μεσαίωνα σε χρονικό και διπλωματικό πεδίο, χρονικά, μεσολάβησαν αρκετοί αιώνες, που είχαν τα πάντα: φεουδάρχες, βασιλείς, Ιερά Συμμαχία, πόλεμοι, μαζικές εξοντώσεις και πολλά άλλα, που κατέληξαν στον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο, αλλά και στην απόπειρα δημιουργίας ενός συστήματος, όπου δεν θα επικρατούσε η ζούγκλα, αλλά το διεθνές δίκαιο.

Η δημιουργία της Κοινωνίας των Εθνών ήταν το επιστέγασμα αυτής της πολιτικής, αλλά και της ελπίδας ότι η ανθρωπότητα είχε περάσει από το προπολιτικό, κατά το προϊστορικό, στο πολιτικό της στάδιο. Αλλά φευ! Και τόσο με τα φασιστικά- ναζιστικά μορφώματα και τους εκπροσώπους του, όσο και με άλλα στοιχεία, το διεθνές δίκαιο κατέρρευσε στα εξ΄ ων συνετέθη. Αιθιοπία, Ευρώπη, ζωτικός χώρος, κλπ. Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος απέδειξε ότι η ανθρωπότητα δεν ήταν έτοιμη να κάνει ένα βήμα μπροστά, αλλά αντιθέτως ήταν πολύ εύκολο να επιστρέψει στις σπηλιές…..

Παρόλα αυτά ο πλανήτης, οι άνθρωποι που διακατέχονταν από την οντολογία της συνύπαρξης, προσπάθησαν για άλλη μια φορά το 1945: Η δίκη της Νυρεμβέργης και του Τόκιο, η δημιουργία του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ), η σύμβαση για την πρόληψη και την καταστολή του εγκλήματος της Γενοκτονίας, η σύσταση του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου, ήταν μερικές από τις νέες ευκαιρίες που προσέφερε η ρημαγμένη ανθρωπότητα. Πολύ σύντομα όμως, ίσως και πιο νωρίς από ότι συνέβη το 1918, οι προσδοκίες διαψεύστηκαν: Κορέα, Βιετνάμ, Κύπρος, Αφγανιστάν, Ιράκ, Κουβέιτ, Αφρική, Λατινική Αμερική, ανατολική Ευρώπη κλπ.

2.Η πραγματικότητα του «σύγχρονου» κόσμου

Θα ήταν πλεονασμός να περιγραφεί η οδυνηρή πραγματικότητα, ωστόσο χρειάζεται ως υπενθύμιση: η κατάρρευση της παγκόσμιας τάξης που οικοδομήθηκε μετά το 1945, είναι αυτό που βιώνουμε σήμερα, όχι μόνο ως μία απλή γεωπολιτική κρίση, αλλά μια συστημική οπισθοδρόμηση, μία επιστροφή στις λογικές του Μεσαίωνα, όπου η ισχύς ταυτίζεται με το δίκαιο και η επιβίωση του ισχυρότερου αποτελεί τον μοναδικό «νόμο».

Το (πρώην πλέον) Διεθνές Δίκαιο, όπως το γνωρίσαμε μέσω του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ, βασιζόταν σε τρεις πυλώνες: την εθνική κυριαρχία, την εδαφική ακεραιότητα και την ειρηνική επίλυση των διαφορών. Σήμερα, αυτοί οι πυλώνες έχουν υποστεί καθίζηση, με άλλα λόγια έχουν εξαφανιστεί, ίσως να μην υπάρχουν και στις σχολές που κάποτε τους δίδασκαν…..

Η εισβολή στην Ουκρανία, οι συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή, οι εντάσεις στη Θάλασσα της Νότιας Κίνας και οι εμφύλιοι πόλεμοι στην Αφρική (όπως στο Σουδάν) αποδεικνύουν ότι τα σύνορα έχουν γίνει ξανά «ρευστά». Η παραβίαση των διεθνών συνθηκών δεν επιφέρει πλέον ουσιαστικές κυρώσεις που να αποτρέπουν τον επιτιθέμενο. Το αποτέλεσμα είναι ένας κόσμος όπου οι διεθνείς οργανισμοί, όπως ο ΟΗΕ, παραλύουν από το δικαίωμα του βέτο, θυμίζοντας την αδύναμη, όπως αναφέραμε, Κοινωνία των Εθνών του Μεσοπολέμου.

Στον Μεσαίωνα, η ισχύς ήταν κατακερματισμένη στους ηγεμόνες που επέβαλλαν τη θέλησή τους στους αδύναμους γείτονες. Στη σύγχρονη εποχή, παρατηρούμε την ανάδυση «γεωπολιτικών φέουδων» και οι μεγάλες δυνάμεις (ΗΠΑ, Κίνα, Ρωσία) και οι αναδυόμενοι περιφερειακοί παίκτες (Τουρκία) χαράσσουν ζώνες επιρροής, αγνοώντας τις επιθυμίες των μικρότερων κρατών, αγνοώντας το διεθνές δίκαιο…..

Αυτή η τάση οδηγεί στον κατακερματισμό της διεθνούς κοινότητας και αντί για μία ενιαία παγκόσμια αγορά και κοινούς κανόνες, έχουν δημιουργηθεί, έξω από το πλαίσιο της θεσμικής πραγματικότητας, οικονομικά και στρατιωτικά «μπλοκ». Η οικονομία εργαλειοποιείται ως όπλο και η αλληλεξάρτηση, που κάποτε θεωρούνταν εγγύηση ειρήνης, μετατρέπεται σε ευάλωτο σημείο.

Ένα από τα πιο ανησυχητικά χαρακτηριστικά της επιστροφής (;) στο Μεσαίωνα είναι αυτό που Χάντιγκτον ονόμασε σύγκρουση των πολιτισμών ή η ενίσχυση της θρησκευτικής και ταυτοτικής ρητορικής στις διεθνείς σχέσεις. Οι συγκρούσεις δεν γίνονται πλέον μόνο για εδάφη ή πόρους, αλλά παρουσιάζονται ως υπαρξιακοί αγώνες μεταξύ «πολιτισμών» ή «θρησκειών».

Η ρητορική του «εμείς εναντίον των άλλων», ο θρησκευτικός φονταμενταλισμός και ο εθνικισμός αντικαθιστούν τον ορθολογισμό και όταν μια σύγκρουση προσλαμβάνει «ιερά» χαρακτηριστικά, ο συμβιβασμός γίνεται αδύνατος, καθώς η υποχώρηση θεωρείται προδοσία της πίστης ή του έθνους.

Επιπλέον, ενώ στον Μεσαίωνα τα όπλα ήταν το σπαθί και η πολιορκητική μηχανή, σήμερα η τεχνολογία αιχμής χρησιμοποιείται για να επιβάλει σύγχρονες μεν μεσαιωνικές πρακτικές δε: κυβερνοεπιθέσεις που παραλύουν νοσοκομεία και δίκτυα ενέργειας, Τεχνητή Νοημοσύνη που δημιουργεί «εναλλακτικές πραγματικότητες», που θυμίζουν τον σκοταδισμό και την άγνοια των παλαιότερων εποχών, ενώ ο θάνατος γίνεται απρόσωπος και αποστασιοποιημένος, ή αναφορά στα social media, μειώνοντας το πολιτικό κόστος για τον επιτιθέμενο. Ίσως τελικώς, η πιο επώδυνη πτυχή αυτής της επιστροφής (;) στο Μεσαίωνα είναι η σταδιακή, αυξανόμενη, εντεινόμενη απευαισθητοποίηση απέναντι στον ανθρώπινο πόνο. Οι εικόνες βομβαρδισμένων πόλεων, πεινασμένων παιδιών και προσφυγικών καραβανιών έχουν γίνει «θόρυβος βάθους» στην καθημερινότητά μας και η παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων εργαλειοποιείται ή είναι al carte: καταγγέλλεται όταν την διαπράττει ο εχθρός, αλλά αποσιωπάται όταν την διαπράττει ο σύμμαχος, έτσι η επιλεκτική ηθική είναι που σκοτώνει την έννοια του Διεθνούς Δικαίου…..

3.Ο πολιτισμός εναντίον της βαρβαρότητας

Η επιστροφή(;) στο Μεσαίωνα δεν είναι νομοτέλεια, αλλά όπως φαίνεται συνειδητή επιλογή των πολιτικών ηγεσιών και των κοινωνιών. Αν ΟΗΕ, δεν αποκτήσει τη δύναμη να επιβάλλει το διεθνές δίκαιο, πέρα από τα συμφέροντα των πέντε μόνιμων μελών, θα πρέπει να καταργηθεί και τυπικά, ενώ η επιστροφή στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων ως μοναδική λύση, όσο δύσκολο κι αν φαντάζει, είναι η μόνη λύση και η αναγνώριση ότι η ασφάλεια του ενός δεν μπορεί να οικοδομείται πάνω στην ανασφάλεια, στον τρόμο, στην απόγνωση, στη θλίψη, στην καταστροφή του άλλου.

Ο κόσμος σήμερα βρίσκεται σε ένα σταυροδρόμι. Αν επιτρέψουμε το διεθνές δίκαιο να μετατραπεί σε «κουρελόχαρτο», η επιστροφή στον Μεσαίωνα θα είναι χωρίς ερωτηματικό, θα είναι βεβαιότητα και θα ολοκληρωθεί με ολέθριες συνέπειες για την ανθρωπότητα. Η ιστορία μας δίδαξε ότι οι περίοδοι του σκοταδισμού τελειώνουν μόνο μετά από μεγάλες καταστροφές, το ζητούμενο είναι αν αυτή τη φορά μπορούμε να προλάβουμε το φως μπορεί να νικήσει σκοτάδι πριν αυτό μας καλύψει ολοκληρωτικά……