Φανή Δημητριάδου: «Τα Φώτα είναι μνήμη, πίστη και φως που δεν πρέπει να σβήσει»

Η αρχή του χρόνου βρήκε τον δημοσιογράφο Στέφανο Μίντζα στη Δράμα. Εκεί, στον Μαυρόβατο, είχε μια ξεχωριστή συνάντηση με την πρόεδρο του Λαογραφικού Συλλόγου Μαυροβάτου «Εξ Αργυρουπόλεως και Καρς», Φανή Δημητριάδου. Αφορμή, τα Θεοφάνεια. Ουσία, η ζωντανή μνήμη ενός κόσμου που φωτίζεται ακόμη από την παράδοση.

«Το όνομά μου είναι ευχή»

Στ. Μίντζας: Κυρία Δημητριάδου, ξεκινήσατε την αφήγησή σας με μια προσωπική αναφορά.

Φ. Δημητριάδου: Ναι. Θεοφάνεια. Ένα όμορφο όνομα που μου χάρισαν οι γονείς μου – το όνομα της γιαγιάς μου. Η νονά μου, η «δεξαμέντζα», με βάπτισε, με «εφώτσε». Στην ποντιακή διάλεκτο τα βαφτίσια τα λέγαμε Φωτίσα. Έτσι ξεκινά το αφιέρωμα· από το όνομα, από το φως.

Τα Φώτα στον Πόντο: πίστη και λαϊκή σοφία

Η πρόεδρος του Συλλόγου μας θυμίζει πως τα Θεοφάνεια είναι η τρίτη και τελευταία μεγάλη –η «Τρανή»– εορτή του Δωδεκαημέρου, τα Καλαντόφωτα. Στις 6 Ιανουαρίου γιορτάζεται η Βάπτιση του Χριστού και, ταυτόχρονα, η μοναδική φανέρωση της Αγίας Τριάδας.

«Σ’ έμπαν είν’ τα κάλαντα και σ’ έξ’ τα Φώτα», έλεγαν στον Πόντο.

Στον λαϊκό λόγο και στο τραγούδι αποτυπώνεται η εικόνα του ουρανού που ανοίγει και του Αγίου Φωτός που κατεβαίνει σαν πουλί πάνω από τον Χριστό στον Ιορδάνη.

Αγιασμός, νηστεία και προστασία

Η παραμονή ήταν αυστηρή νηστεία. Από τα ξημερώματα οι άνθρωποι εκκλησιάζονταν, έπαιρναν αγιασμό σε ποτήρι, άναβαν το φωτοκέρ και σταύρωναν το σπίτι. Ο αγιασμός ράντιζε ανθρώπους, χωράφια, ζώα. Φως και προστασία για όλο τον χρόνο.

Κάλαντα και καλικάτζαροι

Τα παιδιά έλεγαν τα κάλαντα των Φώτων – και τα βυζαντινά. Με τον αγιασμό, σύμφωνα με τη λαϊκή πίστη, αποδιώκονταν τα κακά πνεύματα, οι καλικάτζαροι ή Πίζηλα. Ένα πέρασμα από το σκοτάδι στο φως.

Το «Λημόνεμαν τ’ αποθαμενίων»

Ιδιαίτερη συγκίνηση προκαλεί το έθιμο της μνήμης των νεκρών. Ένα ταψί σιτάρι, κεριά για κάθε αγαπημένο που έφυγε και ένα ακόμη για εκείνον που δεν είχε κανέναν – τον «καρίπ».

Κάθε κερί και ένα όνομα. Και όλοι μαζί: «Ο Θεόν να σ’χωρνά τον».

Σήμερα, το έθιμο συνεχίζεται στην εκκλησία με πρόσφορο και κρασί· κάποιοι το κρατούν και στο σπίτι, ως γέφυρα με τους προγόνους.

Περιστέρια, όνειρα και προφητείες

Στον Πόντο, την παραμονή των Φώτων, ο πατέρας έπιανε τόσα περιστέρια όσα και τα παιδιά του. Με κόκκινες κορδέλες στα πόδια, τα άφηναν ελεύθερα τη στιγμή του ύμνου, σύμβολο του Αγίου Πνεύματος.

Και η αλυκών πίτα: αλμυρή, ζυμωμένη από πρωτότοκο κορίτσι. Όποιος έτρωγε νηστικός, περίμενε το όνειρο που θα του έδινε νερό – το πρόσωπο της ζωής του. Αν δεν ερχόταν κανείς στο όνειρο, «έκαιγε» όλη η νύχτα από τη δίψα…

Ο σταυρός, τα φιλοδωρήματα και το μαντήλι

Όποιος έπιανε τον σταυρό γύριζε από σπίτι σε σπίτι και δεχόταν ό,τι είχε ο καθένας: αλεύρι, σιτάρι. Έθιμο που άρχισε να ατονεί μετά τη δεκαετία του ’60.

Και το έθιμο του μαντηλιού, με τους μεταμφιεσμένους καλικάτζαρους, που περνούσαν από τα σπίτια μόλις νύχτωνε, θυμίζοντας πως το λαϊκό δρώμενο είναι κι αυτός τρόπος ξορκισμού του φόβου.

«Να μη σβήσει το φως»

Στ. Μίντζας: Τι κρατάμε σήμερα από όλα αυτά;

Φ. Δημητριάδου: Τη μνήμη. Αν χαθεί, σβήνει το φως. Ο Σύλλογος υπάρχει για να καταγράφει, να θυμίζει, να μεταδίδει. Για να έχουν τα Φώτα όχι μόνο αγιασμό, αλλά και ρίζες.

Η συνάντηση στη Δράμα δεν ήταν απλώς μια συνέντευξη. Ήταν ένα μικρό προσκύνημα στην ποντιακή ψυχή. Ένα «φώτισμα» που συνεχίζει να περνά από γενιά σε γενιά.

Η Φανή Δημητριάδου ειναι 
Εθνολόγος, ερευνήτρια τοπικής Λαογραφίας